Grabiny Zameczek — cmentarz ewangelicki

Grabiny Zameczek, po niemiecku Herrengrebin, to wieś na Żuławach Gdańskich, około dwunastu kilometrów na południe od Gdańska, dziś w gminie Suchy Dąb, dawniej w powiecie gdańskim nizinnym (Kreis Danziger Niederung). Cmentarz poewangelicki, dawniej podworski, leży przy bocznej drodze, około 350 metrów od skrzyżowania z szosą Wróblewo–Krzywe Koło i około 60 metrów od zamku; tak opisuje jego położenie wojewódzka ewidencja zabytków, notując go pod pozycją 12. Stan nekropolii opisuje karta cmentarza z 1985 roku.

Do 1920 roku wieś leżała w Prusach Zachodnich, w rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w Rzeszy. W spisach z 1885 i 1910 roku figurowała jako obwód dworski.

Osadę wzmiankowano w 1273 roku, a nazwę wsi dał stojący tu zamek. Rejestr zabytków datuje zamek krzyżacki na przełom XIV i XV wieku i ujmuje go — dziś jako dom mieszkalny z kaplicą filialną pod wezwaniem Świętej Trójcy — pod numerem A-785, na mocy decyzji z 27 października 1973 roku. O jego początkach Słownik geograficzny mówi tylko, że Krzyżacy zbudowali go „wkrótce po przybyciu” i że była to siedziba wójtów. Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku pisze, że Krzyżacy nazywali zamek „Sattelhoff” i trzymali tu na wypadek wojny kilkaset osiodłanych koni, a na zamku osobnego wójta lub zarządcę. Po odstąpieniu Gdańska od Zakonu gdańszczanie opanowali zamek i w 1459 roku, w poniedziałek po dniu świętego Dominika, zburzyli go, a na jego miejscu zbudowali mały dwór, otoczony wodą i dostępny przez most zwodzony.

Według Praetoriusa dwór zajęli zbrojnie 26 września 1576 roku król Stefan Batory, 26 sierpnia 1626 roku król szwedzki Gustaw Adolf, a w maju 1656 roku Karol Gustaw; 26 stycznia 1657 roku odbili go szturmem gdańszczanie. Dalsze dzieje zamku Słownik streszcza krótko: w 1657 roku oddano go Polakom, a w 1770 więził w nim Fryderyk Wielki żołnierzy gdańskich.

Według Harnocha kaplica w Grabinach była dawniej kaplicą zamku rycerskiego; w 1839 roku rozebrał ją dzierżawca majątku i odtąd nabożeństwa odprawiano w „nieco przerobionym” spichlerzu. Kaplica należała od 1752 roku do parafii w Osicach, a wcześniej do Ostrowitego. W listopadzie 1853 roku królewiecka „Ostpreußische Zeitung” odnotowała, że pewien właściciel ziemski ofiarował kaplicy w Grabinach Zameczku czarne sukienne nakrycie ołtarza i pulpitu, obszyte srebrem.

Według Johna Muhla dla kaplicy w Grabinach Zameczku, po niemiecku Herrengrebin, gdański ludwisarz Michel Weinholdt odlał w 1654 roku dzwon, który w 1808 roku zdjęto z powodu złego stanu dzwonnicy i w 1823 roku sprzedano do Oruni; po pierwszej wojnie światowej odkupiono go z powrotem do Grabin.

J. Heise w inwentarzu zabytków z 1885 roku podaje za Praetoriusem, że kaplica stojąca dawniej w obrębie dworu popadła w ruinę w czasach Reformacji i w 1643 roku, staraniem ówczesnego dzierżawcy, urządzono nową kaplicę w izbie dla służby we dworze. Była tam do początku XIX wieku, kiedy po rozbiórce dworu przeniesiono ją do dawnego browaru; należała do parafii w Osicach. Za czasów Heisego zajmowała salę o boku 9,80 metra, w której murach grubości 1,70 i 2,40 metra zachował się jeszcze wątek dawnej budowli rycerskiej. Płaskie, bezżebrowe sklepienie wachlarzowe, wsparte na surowym granitowym słupie z murowaną i otynkowaną głowicą, uznał za późniejsze i dopuszczał jego związek z odbudową majątku przez Hansa Feldstetena pod koniec XVI wieku.

Według zapisków w księdze pamiątkowej rady miasta Gdańska naczynia liturgiczne kaplicy przekazano radzie, która w 1471 roku dała je na wielką karawelę, na której Paul Beneke odnosił zwycięstwa w wojnie Hanzy z Anglią.

Praetorius opisuje dzieje kaplicy dokładniej, przytaczając stary rękopis. W 1630 roku dzierżawcą majątku został Gabriel Borckmann; ponieważ jego czeladź rozchodziła się w niedziele daleko, do Rokitnicy (Müggenhahl) i Pruszcza Gdańskiego (Praust), gdzie miała rodziców i krewnych, i wracała późno, uzyskał od burgrabiego zgodę, by nauczyciel w swojej izbie czytał w niedziele ewangelię z wykładem z luterańskiej postylli i prowadził modlitwę i śpiew. Gdy w 1643 roku zarząd Żuław objął burmistrz Ferber, dzierżawca na własny koszt wyposażył przeznaczoną na kaplicę izbę w ławy, ambonę i ołtarz; we wrześniu tego roku przysłano studenta, który w tygodniu uczył w szkole, a w niedziele głosił kazania w kaplicy. Za ołtarzem umieszczono łaciński wiersz fundacyjny z 1643 roku, w którym fundator jest wymieniony z imienia: „Hoc Borckmanne Tuo cum munere splendeat omne”.

Pastor z Ostrowitego (Osterwick) miał zapowiadać w kaplicy każdą komunię w Ostrowitem, a ze względu na starszych ludzi, którzy nie mogli tam dojść, cztery razy w roku sprawować Wieczerzę Pańską w samej kaplicy — w środkowy dzień świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych Świątek oraz około dnia świętego Michała; rękopis dodaje, że w chwili spisywania tego ustępu tak było nadal. Kaplica była wówczas sklepiona, ale bardzo mała i niska. Z czasem sprawiono dwa małe dzwony, które wisiały najpierw na osobnym drewnianym rusztowaniu pośrodku dziedzińca, a kilka lat przed opisem przeniesiono je na plac drzewny. Kazania w kaplicy wygłaszali kandydaci teologii, których do tej służby nie ordynowano; prowadzili zarazem szkołę i śpiew i otrzymywali z kamlarii miejskiej 50 florenów rocznie.

Rękopis wymienia ich ponad dwudziestu, od 1643 do 1776 roku, a niektórzy obejmowali potem parafie wiejskie i gdańskie.

Wieś była mieszana wyznaniowo, z przewagą ewangelików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 175 mieszkańców: 118 luteranów i 57 katolików, a także jedną kaplicę ewangelicką; luteranie należeli do parafii w Osicach (Wossitz). Słownik geograficzny podaje dla 1867 roku 63 katolików i 93 ewangelików; ci ostatni mieli w samej wsi luterański dom modlitwy, po niemiecku Bethaus, a katolicy należeli do parafii w Giemlicach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Herrengrebin 16 budynków mieszkalnych i 156 mieszkańców, w tym 93 ewangelików i 63 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Osicach; katolicy — do parafii w Giemlicach. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku (strony 20–21, pozycja 74) obwód dworski liczył 165 mieszkańców: 95 ewangelików, 69 katolików i jednego innego chrześcijanina. W spisie z 1910 roku było tu 172 mieszkańców, z czego 163 podało niemiecki jako język ojczysty — 113 ewangelików i 50 katolików — a dziewięć osób inny język; ewangelicy podlegali parafii w Osicach, katolicy zaś parafii w Wocławach.

Cmentarz należał do tych luteranów i był związany z majątkiem. Odrębnej gminy mennonickiej źródła w tej wsi nie odnotowują. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Osicach, liczącej wtedy 601 ewangelików. Po 1945 roku ludność niemiecka i ewangelicka ustąpiła, wieś stała się polska, a cmentarz opustoszał.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Zły.Całość zdewastowana,zarośnięta samosiejkami.”. Na obszarze o powierzchni 0,11 hektara zachowało się wtedy siedem mogił umocnionych i ziemnych oraz tylko jeden nagrobek z czytelnym napisem, a przy jednej mogile pozostał fragment ozdobnego metalowego ogrodzenia. Najstarszy istniejący nagrobek nosił datę 6 marca 1866 roku, teren ogrodzono częściowo siatką na betonowych słupkach, rosły zaś na nim cztery lipy i pięć jesionów, z których dwa drzewa — jesion i lipa — były uschnięte.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch podaje, że kaplicę rozebrał dzierżawca w 1839 roku, a nabożeństwa przeniesiono do przerobionego spichlerza; według Heisego przeniesiono ją na początku XIX wieku do dawnego browaru. Według Harnocha kaplica należała od 1752 roku do parafii w Osicach; rękopis Ephraima Praetoriusa pisze w ustępie o kaplicy, że w chwili spisywania tego ustępu pastor z Ostrowitego nadal sprawował w niej cztery razy w roku Wieczerzę Pańską.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Osice (Wossitz) i podaje tu 100 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 46; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 403–404; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20–21, poz. 74; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 53; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Suchy Dąb (pozycja 12); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29; karta cmentarza w Grabinach Zameczku, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 83–86; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 98; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 27 listopada 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 55v–60v.