Zimowiska-Grabno — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Jana Chrzciciela i Mikołaja)

Kościół stoi w Zimowiskach, które razem z sąsiednim Grabnem tworzą dziś jedną miejscowość; w rejestrze zabytków figuruje pod nazwą „Zimowiska-Grabno”. Nazwę Wintershagen nosiły obie wsie. Pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zna w tej okolicy trzy jednostki tego imienia: dwa obwody dworskie, Wintershagen A z 218 ewangelikami i Wintershagen B z 242 ewangelikami oraz jednym katolikiem, a obok nich gminę wiejską Wintershagen B z 47 ewangelikami. Stąd bierze się rozbieżność opracowań — słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego wskazuje Grabno, a monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego Zimowiska, dodając, że Grabno nazywało się Hohenhagen; tej ostatniej nazwy nie zna ani spis z 1895 roku, ani spis duchownych Ernsta Müllera. Archiwum diecezjalne przechowuje księgi tej parafii pod nazwą „Grabno (Wintershagen)”.

Świątynię wzniesiono na fundamencie z kamieni polnych i cegły; ze średniowiecznej budowli zachowała się dolna część wieży. Kościół poświęcono w 1356 roku, oddając go pod opiekę świętego Jana Chrzciciela i świętego Mikołaja z Miry. Brüggemann podaje, że dokument z 1356 roku obiecywał 40 dni odpustu każdemu, kto obdaruje kościoły w Zimowiskach i Ustce albo będzie się w nich modlił.

Po Reformacji stał się luterański; nawę przebudowano w 1613 roku, a na przełomie XIX i XX wieku dostawiono od północy zakrystię. Wnętrze kryło bogate wyposażenie: ołtarz z 1615 roku z namalowaną na predelli Ostatnią Wieczerzą, dwukondygnacyjne empory boczne z 1614 roku, ambonę z XVIII wieku oraz dzwony z herbami rodów von Winterfeld i von Krummel. Pod posadzką spoczywała krypta rodziny von Winterfeld z nagrobkiem z 1614 roku, a z rodem von Winterfeld, od XIV wieku dziedzicami wsi, wiąże się pamięć o rycerzu Borhardzie von Winterfeldzie, ściętym w 1485 roku w Sławnie.

Zygmunt Szultka przytacza zdanie Hellmutha Heydena, że za reformatora ziemi słupskiej trzeba uznać Jakoba Knabego, który w 1517 roku był duchownym w Gdańsku i bardzo wcześnie przyłączył się do sprawy Lutra, a w 1535 roku był „w Grabnie koło Słupska”; przytoczone zdanie nie mówi, w jakim charakterze.

Spis duchownych Pomorza Ernsta Müllera przechował dzieje kilku tutejszych pastorów. Paula Vickego, wzmiankowanego przy tej parafii w matrykule z 12 lipca 1590 roku, usunięto z urzędu z powodu nieuporządkowanego, gorszącego życia — źródło wymienia pijaństwo, obżarstwo, bicie i zuchwałe zachowanie wobec wizytatorów. Na świętego Michała 1590 roku musiał opuścić parafię, co zapisano w recesie wizytacyjnym. Christian Wirker, wprowadzony w 1639 roku, został ścięty, a jego ciało spalone: adnotacja do protokołu wizytacji z 31 maja 1643 roku podaje rok 1655, Jan Wild — rok 1652 i oskarżenie o czary; w listach podpisywał się „Christianus Wirker, Pastor in Sodom”. Christian Steinhauer, który objął urząd w 1670 roku jako dwudziestolatek, zostawił po sobie ślad także poza parafią — jego portret z 1674 roku wisiał w kościele w Ustce.

Na początku XIX wieku bracia von Below jeździli co niedzielę na nabożeństwa do sędziwego pastora Neumanna w Zimowiskach, dopóki żył.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Zimowiskach, po niemiecku Wintershagen, pastorami byli także: Heinrich Joachim Jenecke (wymieniony w 1615 roku), Bartholomäus Grabow (1636; u Müllera omyłkowo 1836), Johann Sommer (1655–1669), Christoph Lentz (zmarły w 1704 roku), Christian Croweke (zmarły w 1726 roku), Martin Lentz, urodzony w tej parafii (1727–1771), Ernst Jakob Neander (1772–1794), Julius Arnold zwany Eggebert (1835–1857), Karl Gustav Rudolf Bartholdy (1858–1886), Paul Wildberg (1887–1891), Paul Karge (1891–1905) i Ernst Krüger (od 1905 roku).

W 1772 roku pastora Ernsta Jakoba Neandera powołali do Zimowisk Kaspar Heinrich von Zitzewitz z Domaradza (Dumröse), działający w imieniu hrabiego Otto Friedricha von Podewils, pana na Wintershagen i Neeskow, oraz magistrat Słupska. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Zimowiskach, po niemiecku Wintershagen, mieszkali pastor i nauczyciel, a wieś liczyła 22 ogniska (domostwa); tutejszy kościół parafialny (macierzysty) w synodzie słupskim miał filię w Ustce (Stolpmünde), a wcielone do niego były wsie Niestkowo (Nesekow) i Przewłoka (Strickershagen).

Kilka wiadomości o tutejszych pastorach przechowała prasa. W spisie Müllera po Neumannie, zmarłym w 1820 roku, następny jest dopiero Eggebert, wprowadzony w 1835 roku; tymczasem w 1824 roku urzędował tu pastor Schneider, „Prediger zu Wintershagen und Stolpmünde”. W styczniu tego roku opisał on w berlińskiej gazecie nieszczęście na morzu i poprosił czytelników o pomoc dla wdów i sierot po tych, których morze pochłonęło przy ich ciężkiej pracy.

Sprawozdaniem z 27 października, ogłoszonym w tej samej gazecie 31 grudnia, rozliczył zebrane 590 talarów, rozdzielone 15 czerwca: ośmioro nieletnich sierot dostało po 50 talarów, wdowa Schröder z dziećmi 65 talarów, trzy pozostałe wdowy po 25 talarów, a 50 talarów, które w kwietniu przysłał mu w złocie anonimowy dawca — według stempla pocztowego ze Strelitz albo Neubrandenburga — przeznaczył na założoną przez siebie dla miejscowej ludności fundację, nazwaną na pamiątkę dawcy „Strelitzsche Stiftung”.

Według wspomnienia wnuka, ogłoszonego w 1938 roku, pastor Bartholdy poślubił 10 sierpnia 1858 roku w Słupsku Doris Stephan, siostrę swojego przyjaciela, późniejszego generalnego poczmistrza Heinricha Stephana. Latem 1891 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że parafia Zimowiska z Ustką zwolni się 1 października wskutek przeniesienia pastora Wildberga. Liczyła wtedy około 3200 dusz i dawała około 4000 marek dochodu, a jej głównym patronem był pan von Uckermann z Machowina (Groß Machmin).

Odnowiony w XVII wieku napis budowlany w kościele w Zimowiskach podaje, że świątynię wraz z filią w Ustce wzniesiono ku czci świętego Jana Chrzciciela i świętego Mikołaja i konsekrowano w 1356 roku za papieża Innocentego VI i biskupa kamieńskiego Jana. W murze wieży na lewo od drzwi wmurowano kamień młyński. Fundatorów barokowego ołtarza z herbami Winterfeldów i Krummelów wskazuje płyta nagrobna z 1614 roku obok ołtarza: Damian von Winterfeld i jego żona Sophia von Krummel. W XVII wieku urządzono w kościele lożę patronacką z prostą architekturą pilastrową. Inwentarz wymienia rzeźbę Marii z Dzieciątkiem z XV wieku, wysoką na około metr, o pięknie ułożonych fałdach szat.

Cynowa misa chrzcielna o osobliwym kształcie z poziomymi uchwytami nosi datę 1718. We wschodnim oknie umieszczono cztery dobrze zachowane malowane szybki z XVII wieku z herbami małżeństw członków rodu von Winterfeld. Krypty pod kościołem oznaczał jako grobowiec rodzinny siedemnastowieczny kamień z herbem rodu von Winterfeld. Drugi dzwon odlał w 1704 roku w Kołobrzegu ludwisarz Ernst Kreideweiss.

Obie części dóbr Wintershagen należały pod koniec XIX i w XX wieku do jednej rodziny Kratzów. W 1879 roku część A (639 hektarów, z cegielnią) miała pani von Uckermann z domu Kratz, a część B (506 hektarów, z wiatrakiem) — Kratz. W 1905 roku część A należała do Berthy von Uckermann z domu Kratz, a część B do Leo Kratza, porucznika w stanie spoczynku. W 1928 roku część A była w rękach spadkobierców Conrada von Uckermanna i była wydzierżawiona, a część B, licząca 440 hektarów, nadal należała do Kratza.

Po drugiej wojnie światowej kościół przejęli katolicy; według Jana Wilda poświęcili go 14 grudnia 1958 roku. Orzeczenie konserwatorskie z 8 maja 1961 roku, ogłoszone w dzienniku urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, określa go jednak jako nieużytkowany kościół poewangelicki, należący do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Strzelinku. W 1972 roku był kościołem filialnym parafii rzymskokatolickiej Najświętszego Zbawiciela w Ustce. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynia ma dziś status kościoła filialnego, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku.

Ewangelickie księgi metrykalne parafii przechowuje dziś Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: chrzty z lat 1913–1945 (sygnatura 22), śluby i zgony z lat 1843–1872 (23), śluby z lat 1873–1944 (24) i zgony z lat 1873–1907 (25). Wszystkie są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je tylko na miejscu.

Cmentarze były w Zimowiskach dwa. Przykościelny obejmował teren wokół świątyni, z głównym wejściem od zachodu; zniwelowano go i usunięto nagrobki, ale zachował dawny kształt, fragmenty kamiennego wzmocnienia granic i kamienne postumenty pod żeliwne krzyże. Drugi, niewielki cmentarz wiejski, leży w lesie na wschód od miejscowości, po północnej stronie drogi do Słupska. Osobnym obiektem jest cmentarz w Grabnie — leśne założenie na planie kwadratu przy drodze do Przewłoki, z brzozową alejką i podziałem na dwie kwatery.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 484–486; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 105, 106, 107; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 484–486; kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Mikołaja — Zabytek.pl; rejestr zabytków województwa pomorskiego; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 5/2026; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 225 i 241–242; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego”, Słupsk 1998; T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 120; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 2. Dezember 1895, H. IV: Provinz Pommern, Berlin 1898, s. 174–175 i 184–185; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 192–193; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180–181; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 340; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 321 z 8 maja 1961 roku); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1972, nr 14, poz. 86; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 31 grudnia 1824 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 5 sierpnia 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Führer am Sonntag” (dodatek niedzielny „Der Führer”, Karlsruhe), 9 stycznia 1938 roku, s. 1 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, „Spostrzeżenia nad procesem reformacji w Słupsku”, „Zapiski Historyczne” LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10.