Grabówko — cmentarz ewangelicki przy drodze do Rekownicy (gmina Nowa Karczma)

Grabówko, po niemiecku Neu Grabau, leżało w dawnym powiecie kościerskim (Kreis Berent). W samym Grabówku wojewódzka ewidencja zabytków wymienia cmentarz poewangelicki, położony na zachód od zabudowań wsi, po południowej stronie drogi gruntowej do Rekownicy. W tym miejscu znak cmentarza — Khf. — pokazuje niemiecka mapa topograficzna „Alt-Grabau” (arkusz 1874, z uzupełnieniami z 1902 roku). Sąsiedni arkusz „Schönfliess” (1875/537, wydanie z 1925 roku) pokazuje drugi taki znak tuż na południe od zabudowy wsi, przy rozwidleniu dróg nad małym jeziorkiem. W źródłach nie znaleziono, czyj był ten drugi cmentarz ani co się z nim stało.

Grabowo Kościerskie (Alt Grabau) to osobna wieś, oddalona o około 3,3 kilometra; tamtejszy cmentarz ewangelicki, założony podobno w 1891 roku, wojewódzka ewidencja zabytków umieszcza w lesie poza zabudowaniami Grabowa, po zachodniej stronie drogi gruntowej do Piotrowa.

Wieś założył około 1609 roku Matthis Schedlin Kniebawski, zwany też Czarlińskim. Tak podaje H. Schuch w pracy z 1886 roku. W pracy wcześniejszej, z 1883 roku, ten sam autor pisał, że Neu-Grabau, dawniej zwane Grabowko, założył klasztor kartuski jako właściciel Alt-Grabau, na należących do tej wsi gruntach. Razem z nim powstały wówczas cztery inne osady, do XIX wieku zobowiązane wobec klasztoru do posług i czynszu: Fustpetershütte, Grabaushütte, Stoffershütte i Jaschhütte. 10 września 1610 roku Matthias Kniebowski sprzedał przed sądem w Starogardzie dziedziczne sołectwo z pięcioma włókami Andresowi Stenke i Andresowi Vorbauerowi.

W 1617 roku było tu dwóch wolnych sołtysów, dziewięciu chłopów pełnowłókowych i dwóch półwłókowych; kościół miał dwie włóki, a karczmarz jedną. Czynsz wynosił w 1621 roku 185 florenów, w 1670 roku gospodarowało tu sześciu dużych i sześciu małych chłopów, a sołtysami byli w 1706 roku Martin Zisge, w 1718 roku Adam Stolz. Dżuma z 1710 roku zostawiła z dziesięciu gospodarstw chłopskich półtora i sołtysa.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 122 mieszkańców: 47 luteranów i 75 katolików, przy parafii luterańskiej Barkotzin. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś chłopska Neu-Grabau z 23 gospodarstwami chłopskimi i 27 zagrodami chałupniczymi liczyła 448 mieszkańców, w tym 230 ewangelików, 212 katolików i sześciu Żydów. Stało w niej 55 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Barkoczynie; katolicy — do parafii w Alt-Grabau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Odnotowano tu także szkołę ewangelicką i karczmę. Miejscowa szkoła ewangelicka należała do parafii w Nowym Barkoczynie.

Spis z 1885 roku wykazał 456 mieszkańców: 254 katolików i 202 ewangelików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 479 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podały 204 osoby, a polski — 275 osób. W tej grupie niemieckojęzycznej było 196 ewangelików i ośmiu katolików. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku naliczył 438 mieszkańców: 301 wyznania rzymskokatolickiego i 137 ewangelickiego, przy czym narodowość niemiecką podały 33 osoby, a polską — 405.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 202 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 86, nr 83; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40, poz. 59; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 64; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kościerski, poz. 17; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Neu Barkoczyn; niemiecka mapa topograficzna „Schönfliess”, arkusz 1875/537, wydanie z 1925 roku; niemiecka mapa topograficzna „Alt-Grabau”, arkusz 1874, wydanie z 1877 roku z uzupełnieniami z 1902 roku; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Nowa Karczma (pozycje 11 i 19); ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma”, koscierski.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 84; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 77, 172–173; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 108; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.