Grabowo Kościerskie — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickich mieszkańcach Grabowa Kościerskiego pozostał cmentarz. Został on ujęty w ewidencji zabytków i jest dziś nieczynny. Założono go podobno w 1891 roku, lecz daty tej nie potwierdza żaden z dostępnych wykazów. Własnego kościoła ani kaplicy tutejsi ewangelicy nie mieli.

Grabowo Kościerskie, po niemiecku Alt Grabau, to kaszubska wieś dawnego powiatu kościerskiego (Kreis Berent), z własnym urzędem stanu cywilnego i katolickim kościołem parafialnym świętej Anny, wzniesionym w 1631 roku, za kartuzów; parafia ma filię w Rekownicy. W 1284 roku Alt Grabau wyznaczało południowy kraniec ziemi Pirsna, a w 1291 roku dobra klasztoru w Łeknie sięgały „aż do granic Strippau i Alt-Grabau”. Parafię w Grabowie Kościerskim wymieniają źródła po raz pierwszy w 1284 roku — tak podaje inwentarz zabytków z 1884 roku, zastrzegając, że to data pierwszej wzmianki o parafii, nie budowy kościoła. Samą wieś Słownik geograficzny zna z dokumentów od 1295 roku.

Luteranie pojawili się tu w XVI wieku. Słownik geograficzny podaje, że w XVI wieku wieś należała do Doręgowskich, początkowo luteranów, którzy w pobliskiej Rekownicy zbudowali zbór; potem wrócili do katolicyzmu i zamienili zbór na kościół. Około 1600 roku dobra objął Maciej de Szedlin Knibawski (Harnoch pisze: von Knibowski), „zagorzały zwolennik luteranizmu”, który sprowadził do Grabowa i okolicznych, w większości opustoszałych wsi wielu luterańskich osadników z Brandenburgii i Pomorza, a w pobliskim Kłobucinie wystawił im zbór.

W 1617 roku dobra przeszły w ręce kartuzów. Według Słownika klasztor je kupił, według H. Schucha nabył je w drodze zamiany. Schuch podaje też, że kartuzi w 1630 roku wypędzili z Kłobucina luterańskiego duchownego Martina Taberta, którego osadnicy przywiedli ze sobą z dawnych stron. Wtedy sami mieszkańcy rozebrali drewniany zbór, bo obawiali się, że klasztor osadzi w nim katolickiego księdza, i odtąd należeli do kościoła w Szymbarku.

Według dokumentu z 1701 roku organista był zarazem nauczycielem — to pierwsza wiadomość o tutejszej szkole. 22 maja 1722 roku klasztor nakazał, by każdy luteranin w Grabowie płacił proboszczowi 2 grosze rocznie od dziesiątego roku życia; za pogrzeb luteranina proboszcz mógł żądać 3 florenów. Przywilej młyński z 1727 roku dla Jacoba Eichmanna zobowiązywał młynarza do przestrzegania świąt katolickich i do płacenia proboszczowi dziesięciny, kolędy i spowiednego; mleć w tym młynie musieli mieszkańcy Kłobuczyna, Fustpetershütte, Grabaushütte i Alt-Grabau.

W 1772 roku we wsi mieszkało 109 osób, wszyscy Polacy i katolicy.

Liczby mieszkańców podają kolejne wykazy. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 205 mieszkańców: 95 luteranów i 110 katolików, z parafią luterańską w Szymbarku (Schönberg) i katolicką w Grabowie. Słownik geograficzny notuje w Starym Grabowie kościół katolicki parafialny, szkołę ewangelicką i dwie karczmy, 5021 mórg obszaru, 49 domów mieszkalnych oraz 276 katolików, 219 ewangelików i sześć osób wyznania mojżeszowego. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wieś występuje w dwóch częściach: gmina wiejska liczyła 329 mieszkańców — 186 ewangelików, 141 katolików i dwóch Żydów, z parafią ewangelicką w Szymbarku i katolicką w Grabowie (strona 38, pozycja 6) — a obszar dworski 101 mieszkańców, 65 ewangelików i 36 katolików (strona 44, pozycja 113); razem 430 osób.

Ten sam podział stosuje spis z 1 grudnia 1910 roku: gmina wiejska liczyła wtedy 435 mieszkańców, z czego 248 podało niemiecki jako język ojczysty, a wśród nich było 234 ewangelików i czternastu katolików; po polsku mówiło 187 osób. Obszar dworski liczył 131 mieszkańców, w tym 57 niemieckojęzycznych — 52 ewangelików i pięciu katolików — oraz 74 polskojęzycznych. Razem dawało to 566 osób. Miejscowość figuruje w tym wykazie jako Alt Grabau, a jej parafią ewangelicką pozostawał Szymbark w powiecie kartuskim. Liczba 435, którą podaje leksykon Meyersa, to ludność gminy wiejskiej według spisu z 1910 roku; spis z 1905 roku wykazał w gminie wiejskiej 405 osób, a w obszarze dworskim 114.

Prasa wskazuje jednak, że na początku XX wieku w Grabowie mieszkał duchowny ewangelicki. W 1912 roku pastor Samuel Pfeiffer, podpisany „Alt-Grabau, Krs. Berent, Wpr.”, zawiadomił w berlińskim „Reichsbote” o swoim ślubie z Charlotte z domu Bading, zawartym 28 maja w Neukölln. Jesienią 1934 roku chrześcijański dziennik „Aufwärts”, omawiając gminy ewangelickie okręgu kościelnego Kościerzyna, wymienił wśród nich Altgrabau: w wojnie światowej straciło ono 62 synów, a liczba jego dusz spadła z 1585 do 911. Gazeta traktuje więc Grabowo jako osobną gminę ewangelicką, choć almanach z 1913 roku zalicza wieś do parafii w Szymbarku. Cały okręg kościerski liczył według tego artykułu w 1913 roku 21 209 ewangelików, a w 1934 roku już tylko 6371.

Po 1945 roku wieś pozostała polska i katolicka.

Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Cmentarz zdewastowany”. Cmentarz leżał wtedy poza zabudowaniami wsi, na terenie leśnym po zachodniej stronie drogi gruntowej do Piotrowa; z dawnego ogrodzenia pozostały tylko fragmenty obwałowania kamiennego, a część północną ogrodzono wtórnie siatką na metalowych słupkach. Zachowało się sześć płyt nagrobnych, jeden nagrobek wolno stojący i zniszczony pomnik bez płyty, a najstarszy nagrobek upamiętniał Alberta Dohringa, żyjącego w latach 1848–1895.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Słownika wieś znana jest z dokumentów od 1295 roku, w innych przytoczonych źródłach pojawia się w 1284 i 1291 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 234 ewangelików (razem z przyległymi osadami) i 52 w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Grabowo Kościerskie” — Memento Mori (kopia archiwalna z 7 VIII 2024); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom II, hasło „Grabowo 7. Stare”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 38–39, poz. 6, i s. 44, poz. 113; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycje 5 i 117; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 86, nr 82; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Berent, s. 2–3, poz. 5, i s. 6–7, poz. 116; karta cmentarza w Grabowie Kościerskim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 18, 23; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 169–172, 184, 186–187; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; „Der Reichsbote” (Berlin), 30 maja 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 5 października 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal).