Grabowska Huta — cmentarz ewangelicki

Grabowska Huta, po niemiecku Grabaushütte, była wsią dawnego powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej; urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy miała w Grabowie Kościerskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 198 mieszkańców w 26 domach — 146 ewangelików i 52 katolików. W leksykonie Meyersa podano 282 mieszkańców według spisu z 1910 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Grabaushütte jako wieś chłopską z 12 gospodarstwami chłopskimi i ośmioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 20 budynków mieszkalnych i 147 mieszkańców, w tym 101 ewangelików i 46 katolików. Katolicy należeli do parafii w Alt-Grabau, a dzieci do tamtejszego okręgu szkolnego.

Własnego kościoła ani kaplicy we wsi nie było; tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku, co poświadcza wykaz gmin z 1885 roku, podający przy Grabowskiej Hucie parafię „Schönberg”. W wykazie parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku figuruje Schönberg w powiecie kartuskim (Karthaus), czyli Szymbark.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał we wsi 287 mieszkańców w czterdziestu budynkach mieszkalnych: 149 wyznania ewangelickiego i 138 rzymskokatolickiego. Narodowość niemiecką podały 152 osoby, polską — 135.

Pozostałością po tej społeczności jest cmentarz, który według Stowarzyszenia Historyczno-Eksploracyjnego „Memento Mori” założono pod koniec XIX wieku. Według opisu stowarzyszenia, opartego na oględzinach z maja 2024 roku, nagrobki zostały niemal całkowicie zdewastowane; zachowały się jedynie ich obramowania i jedno ozdobne ogrodzenie z tablicą epitafijną osoby zmarłej w 1905 roku. W wojewódzkiej ewidencji zabytków, w wykazie dla gminy Nowa Karczma, cmentarz figuruje pod pozycją 17 jako poewangelicki; leży na wzniesieniu, około trzystu metrów na południowy zachód od zabudowań wsi. Katolicy należą dziś do parafii świętej Anny w Grabowie Kościerskim. W sąsiednim Grabowie Kościerskim znajduje się osobny cmentarz ewangelicki.

Hutę szkła założył tu w 1621 roku przeor kartuzów Heinrich Villarius. Karczmę sprzedano w 1654 roku Gergenowi Krügerowi i Trine Hiesen. W 1670 roku mieszkało tu dziewięciu chłopów, płacących po 12 florenów, i karczmarz. Przed dżumą z 1710 roku we wsi było dziewięciu półchłopów, po niej trzech i trzech ogrodników.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 160 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 38, pozycja 25; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 86; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 77, 173; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; Grabowska Huta — cmentarz ewangelicki, Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Memento Mori” (wersja strony z 13 czerwca 2025 roku, zapis w archiwum internetowym z 8 listopada 2025 roku); wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz dla gminy Nowa Karczma, pozycje 11 i 17; Diecezja Pelplińska, karta parafii świętej Anny w Grabowie Kościerskim (diecezja-pelplin.pl, stan z 11 listopada 2026 roku); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” (punkt ze zbioru położeń cmentarzy).