Graniczna Wieś — cmentarz ewangelicki

Graniczna Wieś, po niemiecku Grenzdorf, po kaszubsku Grônicznô Wies, leży na Wyżynie Gdańskiej, w dawnym powiecie gdańskim wyżynnym (Kreis Danziger Höhe). Zostały tu po ewangelikach dwa cmentarze: jeden w pobliżu ulicy Jarzębinowej, na działce numer 99, drugi przy leśniczówce Pruska Karczma, na części działki 134/3. Pierwszy figuruje w ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie pod pozycją 57, oba zaś w ewidencji wojewódzkiej — pod pozycjami 60 i 61.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Grenzdorf był pustkowiem dóbr Czerniewo, które Jan Trembecki skupił z trzech części od 1754 roku. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Grenzdorf figuruje wśród dóbr 53-letniego Trembeckiego, byłego chorążego malborskiego. W 1783 roku dobra przeszły do jego syna Ignacego Brochwitz-Trembeckiego. W 1827 roku dobra Czerniewo wraz z pustkowiem Grenzdorf przeszły do Ottona Feliksa Zabokrzyckiego.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Grenzdorf 33 budynki mieszkalne i 249 mieszkańców, w tym 185 ewangelików i 64 katolików. Wieś należała do okręgu szkolnego w Czerniau, a katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym.

W pruskim spisie z 1 grudnia 1885 roku naliczono 245 mieszkańców w 37 domach, wśród nich 164 ewangelików i 81 katolików (strony 22–23, wiersz 12). Według tego spisu katolicy należeli do parafii w Mierzeszynie. Ewangelicy podlegali parafii w Schöneck, dziś Skarszewach. Harnoch podaje, że cały jej okręg liczył 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich.

W spisie z 1910 roku wieś liczyła 279 mieszkańców, z czego 264 podało niemiecki jako język ojczysty — 174 ewangelików i 90 katolików — a czternaście osób inny język. Do 1920 roku wieś należała do rejencji gdańskiej w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. W tym czasie leżała tuż przy granicy z polskim powiatem kościerskim. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, liczącej wtedy 3309 ewangelików.

W czasie drugiej wojny światowej w Grenzdorfie działał niemiecki obóz dla Polaków i Kaszubów.

Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia go słowami: „Cmentarz w dużym stopniu zniszczony”. Zachowało się wtedy siedem nagrobków wolnostojących, głównie tumby i obramowania grobów oraz trzy ozdobne ogrodzenia bez tabliczek, a najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 28 października 1893 roku. Teren, ogrodzony kamiennym obwałowaniem, leżał na małym wzniesieniu i zarastał samosiewem dębowym i lipowym; ze starodrzewu pozostały trzy lipy, w tym okaz o pniu średnicy stu sześćdziesięciu centymetrów, dąb i dwie sosny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Schöneck i podaje tu 174 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 — hasło parafii Schöneck, odczyt; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Trąbki Wielkie (pozycje 60 i 61) oraz wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie (pozycja 57); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17; karta cmentarza w Granicznej Wsi, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1411 (s. 141–142); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 84; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.