Myszewo — dawny kościół ewangelicki (ob. Podwyższenia Krzyża Świętego)

Myszewo — po niemiecku Groß Mausdorf — leży na Wielkich Żuławach Malborskich. Kościół pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego to gotycka, jednonawowa budowla z cegły, wzniesiona około 1330 roku, z prosto zamkniętym, niewydzielonym prezbiterium i neogotycką kruchtą z końca XIX wieku. W XVIII i XIX stuleciu świątynię kilkakrotnie przebudowywano. Kościół, cmentarz przykościelny i bramę z przełomu XIX i XX wieku wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-814 — świątynię 17 listopada 1974 roku, cmentarz 22 czerwca 1994 roku.

Wieś ma metrykę z 1332 roku: rada Elbląga oddała wtedy Johannowi Musowi 73 włóki przylegające do Fürstenau, żeby założył dwie wsie, a dla plebana wydzielono dwie włóki wolne od danin. Obie osady nazwano od imienia założyciela — Groß i Klein Mausdorf.

W czasie Reformacji świątynię przejęli protestanci i do 1945 roku była kościołem ewangelickim, luterańskim, a później unijnym. Pierwszym znanym duchownym ewangelickim był, od 1565 roku, Caspar Arnoldi; po nim przyszedł Joachim Groß, zmarły w 1604 roku, którego płyta nagrobna leżała w kościele. Według Abrahama Hartwicha (1723) po Kasprze Arnoldim przyszedł do Myszewa w 1570 roku Joachim Groß, który tu zmarł; jego następcą był magister Dawid Kleeblatt, przy którym Hartwich podaje rok 1578, w 1614 roku przyszedł z Marzęcina Krzysztof Vengius (Wengius), a w 1616 roku notowany jest Dawid Friedrich.

Według Hartwicha pastor Jan Philippi z Myszewa został w 1647 roku powołany do kościoła Mariackiego w Elblągu i zmarł tam w 1656 roku; po nim w 1648 roku przyszedł Jan Stiemer, uważany za filipistę, a następnie Jan Bentherus, który zmarł 16 marca 1671 roku. Według Hartwicha w 1671 roku powołano do Myszewa Macieja Manna, w 1678 roku przeniesionego do Kępek (Zeyer); po nim pastorami byli Krystian Arnoldi i Jan Weißhaupt, w 1695 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbląga, a w tym samym roku przyszedł Jerzy Thomas, w 1696 roku powołany do Preußisch Mark.

Według Hartwicha po Jerzym Thomasie pastorem w Myszewie był Michał Somm, w 1703 roku dodany do kościoła świętej Anny w Elblągu, gdzie spierał się z ministerium o zebrania pobożnościowe; w 1706 roku przyszedł Piotr Böhm, w 1711 roku przeniesiony na Nowe Miasto, po nim Marcin Raschke, w 1712 roku Henryk Thomas, a po jego odejściu do kościoła świętej Anny — Henryk Sieffert. Jan Wiśniewski dodaje, że Michał Somm pochodził z Żuław Malborskich, ukończył gimnazjum elbląskie, a następnie uniwersytet w Lipsku, i że w kościele świętej Anny w Elblągu jako proboszcz szerzył pietyzm.

Kilka szczegółów dodaje Tolckemit (1753). Dawid Friedrich był według niego bratem elbląskiego wójta Henryka Friedricha. Piotra Ventzkiego, brata Joachima Ventzkiego, przeniesiono z Kępek do Myszewa — jak przypuszcza Tolckemit — z powodu częstych powodzi. Jan Philippi otrzymał powołanie do Myszewa jeszcze przed końcem 1641 roku, a po ordynacji i kazaniu wstępnym poślubił w Myszewie wdowę po swoim poprzedniku Ventzkim. Jan Stiemer był synem Alberta Stiemera i Brygidy, córki rajcy elbląskiego Jana Grunaua; w Bremie bronił dysputy pod kierunkiem Ludwika Crociusa. Krystian Arnoldi pochodził z Wittenbergi i był najpierw kapelanem polowym przy wojsku szwedzkim w Elblągu; w 1662 roku powołano go do Barendt nad Wisłą, po dwóch latach do Milejewa (Trunz), a stamtąd do Myszewa. Tutaj spalił się jego dom: stracił nie tylko majątek, ale także księgi kościelne. Zmarł 8 grudnia 1689 roku.

Natanael Frantz, młodszy syn pastora Piotra Frantza z kościoła Bożego Ciała w Elblągu, uczył się w gimnazjum elbląskim i w Królewcu; w 1716 roku został pastorem w Łęczu (Lenzen) i Suchaczu (Dörrbeck), a w 1723 roku w Myszewie, gdzie po pięciu latach zmarł nagle, siedząc w fotelu. W 1728 roku przyszedł po nim Samuel Gotfryd Martini, wcześniej pastor w Marzęcinie.

Myszewo było siedzibą własnej parafii ewangelickiej w diecezji elbląskiej; wieś należała przed 1920 rokiem do powiatu elbląskiego. W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Groß Mausdorf jako wieś terytorium elbląskiego o czterdziestu czterech dymach, z kościołem luterańskim pod patronatem magistratu Elbląga; do tego kościoła należało sąsiednie Klein Mausdorf. Na ścianie wschodniej kościoła wmurowano tablice upamiętniające powodzie z lat 1829, 1839 i 1855. Agathon Harnoch zanotował pod koniec XIX wieku, że plebania, tak samo jak kościół, jest narażona na wielką wodę.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 456 mieszkańców: 352 ewangelików, 63 katolików i 41 innych chrześcijan. W spisie parafią ewangelicką jest samo Groß Mausdorf, katolicką Tannsee. Według statystyki Harnocha z 1890 roku parafia liczyła około 1500 dusz, miała szkoły w Groß i Klein Mausdorf, w Lupushorst i Horsterbruch, jeden cmentarz w Myszewie, a obok niej żyło we wsiach około stu katolików i — jak zapisano — wielu mennonitów.

Kościół z czasów katolickich, patronatu królewskiego, był ceglany; wieżę pod koniec XVIII wieku zniszczył piorun i dzwony spłonęły, a na jej miejscu postawiono ozdobny szczyt. W dzwonnicy zawisły trzy dzwony ze skasowanego klasztoru w Kadynach. Ołtarz i ambona tworzyły całość ze świeżo odmalowanej snycerki, a organy miały czternaście głosów. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku; rocznie chrzczono 66 osób, konfirmowano 30, ślubów udzielano 14, komunikantów było 725, pogrzebów 58. Mennonici z Myszewa należeli do odrębnego zboru Rosenort; mennonickiego domu modlitwy w samym Myszewie nie wymienia ani wykaz ksiąg metrykalnych, ani ewidencja zabytków, ani statystyka Harnocha, która notuje tutejszy kościół jako ewangelicki.

Piotr Birecki (2021) wymienia Myszewo wśród wiejskich posiadłości Elbląga, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1500 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1880 roku Karl Oehme. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Myszewie liczyła wtedy 1405 ewangelików, a pastorem był od 1917 roku Paul Kohwalt. Po wojnie świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; jest ona czynna pod tym samym wezwaniem.

Według inwentarza Dariusza Piaska pod chórem stoi średniowieczna kamienna chrzcielnica z półkulistą czaszą na trzystopniowej piramidalnej stopie, używana dziś jako kropielnica; w okresie powojennym stała tu też wypożyczona chrzcielnica z kościoła w Cyganku, która w 2015 roku wróciła na swoje miejsce. Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1683–1925. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według hasła o Myszewie w polskiej Wikipedii (stan z października 2026 roku) w 1945 roku zniszczeniu uległy dachy i wieża, a Harnoch w 1890 roku notuje na miejscu dawnej wieży, zniszczonej przez piorun, ozdobny szczyt, a dzwony — w osobnej dzwonnicy. Joachima Großa podaje się jako zmarłego w 1604 roku, a Hartwich przy jego następcy, magistrze Dawidzie Kleeblatcie, notuje rok 1578. Tolckemit (1753) podaje dla Kleeblatta lata 1604–1611.

Według Hartwicha Krzysztof Wengius przyszedł do Myszewa z Marzęcina w 1614 roku, a według Tolckemita w 1614 roku objął Marzęcino, w 1620 roku Przezmark, a do Myszewa przeszedł dopiero w 1627 roku i zmarł tu w 1629 roku. Jana Stiemera Hartwich notuje w Myszewie od 1648 roku, a Tolckemit od 1647 roku. Śmierć Jana Adama Benthera Hartwich datuje na 16 marca 1671 roku, a Tolckemit na 18 maja 1671 roku. Michał Somm przeszedł do kościoła świętej Anny w Elblągu według Hartwicha w 1703 roku, a według Tolckemita w 1706 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje, że pastorem był od 1901 roku Heinrich Busch, urodzony w 1855 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Caspar. Arnoldi (1565–1568), Joachim Gross (1569), David Kleeblatt (1604–1611), David Friedrich (1611), Peter Ventzki (1630), Johann Philippi (1642–1647), Johann Stiemer (1647), Johann Adam Benther (1665), Matthias Mann (1671), Peter Behm (1706–1711), Martin Raschke (1711), Heinrich Thomas (1712), Heinrich Siefert (1719), Carl Andreas Silber (1779), Gottfried Theodor Friedrich Reuss (1784), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1812), Gustav Adolf Schepke (1858), Carl Richard Woldemar Oehme (1880), Heinrich Adolf Richard Busch (1901–1914), Joachim Paul Wilhelm Ahlemann (1914), Wilhelm Albert Paul Kohwalt (1917), Hermann Loewig (1937). Bez podanego roku: Lothar Otto August Wilhelm Broese.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 214, 216, 220; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 417–418, hasło „Gr. Mausdorf”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Elbing, s. 4, poz. 28; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; zabytek.pl; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 132; R. D. Thiessen, „Gross Mausdorf (Pomeranian Voivodeship, Poland)”, Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, 2012; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 23–24; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 39; Wikipedia, hasło „Myszewo” (odczyt z 11 października 2026 roku); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 40, 85, 97, 246, 274; t. 2, s. 526, 654; t. 3, s. 942, 971; t. 4, s. 1102, 1133; t. 5, s. 1292, 1356, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1577, 1698, 1703, 1772; t. 7, s. 1831, 1880; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 62; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 138–139, 154; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 56, 187–191 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.