Grodzisko — cmentarz ewangelicki

Po ewangelickiej społeczności Grodziska, do 1945 roku Rittersbergu, został cmentarz. Jego dzisiejszego stanu nie opisuje ani wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków, który gminy Rzeczenica nie obejmuje, ani rejestr zabytków województwa pomorskiego, który Grodziska nie wymienia.

Dziś jest to licząca kilkanaście osób wieś w gminie Rzeczenica, część sołectwa Olszanowo (Elsenau). Przed 1945 rokiem należała do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919–1920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 w prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska i rejencji pilskiej, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w tej samej rejencji (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Zbór luterski powstał tu w drugiej połowie szesnastego wieku. Ksiądz Panske wylicza Rittersberg wśród siedemnastu dóbr szlacheckich starostwa człuchowskiego, na których za starosty Stanisława Latalskiego zakładano zbory, jak pisze, „na świeżym korzeniu”; dat ani nazwisk duchownych nie podaje. Najstarszą wiadomość o tutejszym kościele zapisał ksiądz Jakub Fankidejski: akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana Wężyka z 1628 roku mówią o nim, że jest „zabrany i zbezczeszczony przez heretyków”, a za oficjała Trebnica w 1653 roku stał we wsi zbór luterski. Aleksander Klemp (1994, s. 209) podaje: „Zbór od 1638 r., duchowni zob. Olszanowo”; na s. 127 wymienia Grodzisko wśród osad szlacheckich, w których w pierwszej połowie XVII wieku znajdowały się zbory luterańskie.

W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem Grodziska figuruje 40-letni książę Adam Czartoryski, mieszkający w Warszawie; w 1776 roku odnotowano, że podarował majątek hrabiemu von Flemmingowi. Księga hipoteczna wymienia jako posiadaczkę księżnę Izabelę Czartoryską z domu hrabiankę Rzeszy von Flemming, od 1775 roku hrabiego Rzeszy Heinricha von Flemminga, od 1776 roku Józefa Pruszaka, a od 1777 roku Aemiliusa Henckego.

W topografii Goldbecka z 1789 roku zanotowano w Rittersbergu, wsi szlacheckiej z folwarkiem o piętnastu dymach, kościół luterański — filię Olszanowa (Elsenau) — pod patronatem właściciela. Więcej szczegółów podaje Harnoch: kościół w Rittersbergu istniał już przed 1670 rokiem, a od 1846 roku stała tu drewniana budowla szachulcowa bez wieży, z jednym dzwonkiem w dzwonnicy i wnętrzem, które Harnoch nazywa ubogim. Był to jeden z pięciu kościołów parafii zbiorczej w Olszanowie — obok samego Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa i Bärenwalde — wszystkie pod patronatem dworskim i, jak pisze Harnoch, wszystkie małe, ubogie i położone daleko od siebie. W inwentarzu zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku kościół w Rittersbergu figuruje na liście dwudziestu jeden świątyń ewangelickich powiatu jako budowla szachulcowa, bez roku budowy.

Z tej parafii przetrwał do dziś szachulcowy kościół w Olszanowie, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Franciszka, wpisany do rejestru zabytków 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-175.

W 1888 roku Słownik geograficzny opisywał Rittersberg jako dobra rycerskie w powiecie człuchowskim, położone 5 kilometrów od poczty w Brzęcznicy (Stegers) i 7 kilometrów od stacji kolejowej w Baerenwalde. Dobra liczyły 636 hektarów, w tym 48 hektarów lasu, 60 hektarów łąk i 481 hektarów roli. W 1868 roku było tu 25 budynków i 9 domów mieszkalnych, a mieszkało 85 osób: 15 katolików i 70 ewangelików. Część mieszkańców żyła na folwarku Huetten, na który w 1885 roku przypadały 3 domy i 32 mieszkańców. Właścicielem dóbr był w 1858 roku Demiński, a w 1885 roku Nehring. W tym samym 1885 roku dobra kupił za 126 000 marek v. Livonius z Chojnic.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii Förstenau; dzieci należały do okręgu szkolnego Elsenau.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wieś w dziale obwodów dworskich, na stronach 164 i 165, pod pozycją 130: 112 mieszkańców — 52 mężczyzn i 60 kobiet — w tym 96 ewangelików i 16 katolików, w dziesięciu domach mieszkalnych i siedemnastu gospodarstwach domowych. Parafią ewangelicką jest tu Olszanowo, katolicką — Ferstnowo, po niemiecku Förstenau. Gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie ma, wieś figuruje tylko jako obszar dworski.

Chrzty, śluby i pogrzeby Rittersbergu wpisywano od 1691 roku do wspólnej księgi olszanowskiej, a od 1823 do księgi prowadzonej razem z Rzeczenicą — tak notuje wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära. Wieś była — obok Pakotulska (Pogdanzig), Gockowa i Rutenbergu — jedną z filii parafii ewangelickiej w Elznowie, czyli Elzanowie, dzisiejszym Olszanowie; trzy ostatnie z tych czterech kościołów, jak zapisał Fankidejski, „są zabrane katolikom”, to znaczy Gockowo, Rutenberg i Ritterberg.

W 1907 roku Rittersberg — wraz z Gockowem — włączono do ewangelickiej parafii w Rzeczenicy (Stegers), w diecezji człuchowskiej Kościoła unijnego; tamtejszy kościół ewangelicki poświęcono w 1901 roku. Samego roku 1907 nie potwierdza żadne z dostępnych źródeł; zmianę umieszczają między około 1890 a 1908 rokiem wykazy Harnocha i Bära. Harnoch, piszący o stanie z około 1890 roku, liczy jeszcze Rittersberg do parafii olszanowskiej. Bär w 1908 roku wymienia już Rzeczenicę jako osobną parafię i notuje przy niej księgi Gockowa od 1774 roku, a Rittersbergu i Rzeczenicy — chrzty od 1823, śluby i zgony w latach 1823–1825 i od 1832, wspólne księgi komunikantów od 1903 i konfirmacji od 1899.

Tę samą zmianę widać w wykazach diecezjalnych: w podziale z 1816 roku Rittersberg jest filią Olszanowa w diecezji chojnickiej, a w podziale obowiązującym do końca 1918 roku — filią Rzeczenicy, razem z Gockowem, w diecezji człuchowskiej.

Okolica była wyznaniowo mieszana: Rzeczenica liczyła w 1925 roku 1706 mieszkańców, z czego 1268 katolików — 74,3 procent — i 438 ewangelików. Nie wiadomo, czy liczby te dotyczą samej wsi, czy całej gminy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wykaz wasali podaje, że Adam Czartoryski podarował majątek hrabiemu von Flemmingowi w 1776 roku, a księga hipoteczna — że Heinrich von Flemming posiadał go od 1775 roku, a od 1776 roku Józef Pruszak.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 60 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 270 dusz.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gmina Rzeczenica (gmina wiejska) — Wykaz Miejscowości; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 337; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494–496; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 208 i 218; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 164–165, pozycja 130; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; de.wikipedia.org, hasło Rzeczenica (Stegers) — dane wyznaniowe z 1925 roku i data poświęcenia kościoła ewangelickiego; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 186; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 379 (s. 17), nr 1350 (s. 127–128); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Rittersberg”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 127, 209.