Gromadzin — cmentarz ewangelicki

Pozostałością ewangelickiej wspólnoty Gromadzina jest nieczynny cmentarz przy ulicy Niedźwiedziej, na działce 38, ujęty w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz. Daty jego założenia nie znaleziono w źródłach — ani ewidencja, ani statystyka kościelna Harnocha jej nie podają. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Niedźwiedziej.

Gromadzin, do 1945 roku Scharshütte, to niewielka wieś na Wyżynie Gdańskiej, na pograniczu katolicko-ewangelickim. W czasach polskich nazywała się Czarnahuta — John Muhl wywodzi z tej samej polskiej nazwy zarówno Scharshütte, jak i sąsiednią Schwarzhütte, dzisiejszą Czarną Hutę — i należała do starostwa skarszewskiego. Przed 1920 rokiem wieś leżała w powiecie kościerskim (Kreis Berent), w 1920 roku weszła w skład powiatu Wyżyny Gdańskiej w granicach Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 należała do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Po przejęciu przez Prusy Scharshütte stała się wsią urzędu domenalnego w Skarszewach. Kataster zastał tu dziesięć łanów chełmińskich, z czego pięć z górą stanowiły zarośla, a we wsi dziewięciu gospodarzy i dwóch komorników. Według Hermanna Schucha w 1772 roku mieszkało tu siedmiu chłopów, luteranów, i czterech komorników, a kontrakt chłopom odebrał starosta Mostowski. Kontrakt od starosty, hrabiego Mostowskiego, gospodarze otrzymali około 1750 roku, ale nie mogli go przedstawić. Każdy gospodarz płacił czternaście talarów czynszu gruntowego rocznie, a cała wieś tyleż kontrybucji. Wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami — tak zanotował kataster z 1773 roku, wymieniając gospodarzy z imienia i nazwiska: Michel i Martin Uphagen, Martin oraz Johann pierwszy i drugi Klatt, Georg Bellag, Cristian Schönnagel i Michel Kindel.

Na mocy edyktów z 1808 i 1811 roku dziewięciu gospodarzy otrzymało 29 czerwca 1819 roku pełną i nieograniczoną własność swoich gospodarstw, po niespełna półtora łana na każde: byli to Johann, Michel i Andreas Klatt, Johann Kindel, Michel Arndt, Michel Bellag, Jakob Zube, Gottfried Dey i Michel Marzinke. W latach 1829–1835 wsie Scharshütte oraz Piekło Górne i Dolne wzięły wspólnie w dzierżawę wieczystą przyległe zarośla leśne, a w 1835 roku wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lasach państwowych; ostatnie drobne powinności odpadły w 1843 roku.

Ludność należała do staropruskiego Kościoła unijnego, a ewangelicy podlegali parafii w Przywidzu. Jej powstanie zbiegło się z budową kościoła, który od 1830 roku wznosił własnym kosztem gdański kupiec Steffens, właściciel dóbr Mariensee; świątynię poświęcono w 1832 roku. Postawiono ją na ówczesnym cmentarzu katolickim — katolicy, mający wtedy na miejscu kościół filialny, chowali odtąd swoich zmarłych obok. Była to prostokątna budowla z cegły i kamieni polnych, ustawiona osią z północy na południe, z szachulcową wieżą, kopułą i dwoma dzwonami na szczycie północnym, z organami o sześciu głosach. Przez pierwsze lata parafia nie miała własnego duchownego: nabożeństwa i posługi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa, a pierwszego ustanowiono w 1835 roku. Plebanię zbudowano na nowo w 1838 roku.

Gromadzin — u Harnocha „Czarshütte” — figuruje wśród miejscowości szkolnych tej parafii, która liczyła 4257 dusz i miała dwadzieścia cztery cmentarze ewangelickie.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 133 mieszkańców: 132 ewangelików i jednego katolika; spis przypisuje wieś do parafii ewangelickiej w Przywidzu i katolickiej w Skarszewach. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 133 mieszkańców, wszystkich niemieckojęzycznych, wśród nich 132 ewangelików i jednego katolika. W 1910 roku spis notował dwadzieścia jeden domów mieszkalnych i dwadzieścia gospodarstw domowych; parafią ewangelicką była nadal Mariensee w powiecie kartuskim. Zestawienie gmin powiatu Wyżyny Gdańskiej podaje dla 1929 roku 109 mieszkańców.

Karta cmentarza z sierpnia 1986 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zniszczony”. Leżał w południowej części wsi, przy zabudowie, nad drogą gruntową do Piekła Górnego; zachowały się wtedy cztery nagrobki wolnostojące, cztery płyty i około czterdziestu siedmiu mogił ziemnych, a wiele marmurowych płyt było potłuczonych. Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 5 marca 1880 roku, granice obsadzone klonami i lipami pozostawały czytelne, a wśród drzew rosła lipa o średnicy pnia stu centymetrów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kataster podaje we wsi dziewięciu gospodarzy i dwóch komorników, a Hermann Schuch dla 1772 roku — siedmiu chłopów i czterech komorników.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 192, hasło Scharshütte; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, hasło Skarszewy; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422, hasło Mariensee; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 42, poz. 85; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 91; Gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Gromadzinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 154; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.