Gronajny — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Gronajnach założono w drugiej połowie XIX wieku naprzeciw dawnego folwarku, na prostokątnej działce o powierzchni 0,11 hektara. Większość nagrobków usunięto podczas prac porządkowych po 1962 roku; zachowały się nieliczne ich fragmenty, w bardzo złym stanie. Czytelne pozostaje przede wszystkim samo założenie przestrzenne wraz z układem zieleni — młodsze drzewa pochodzą z późniejszych nasadzeń. W gminnej ewidencji zabytków obiekt figuruje pod pozycją 130, na działce 48.

Gronajny, po niemiecku Grünhagen, mają zespół folwarczny z XIX i początku XX wieku, położony w północnej części wsi, po wschodniej stronie drogi wiejskiej. Leżą na Powiślu; w czasach pruskich należały do powiatu sztumskiego.

Ewangelicy byli w okolicy Losendorf, dzisiejszej Łozy, w 1564 roku, a ich główny ośrodek stanowił Schroop. Szwedzi, którzy w 1633 roku umocnili tę okolicę, doprowadzili do ukonstytuowania się gminy ewangelickiej. Nabożeństwa odprawiano do 1637 roku w kościele parafialnym w Schroop, potem — za szwedzkim pośrednictwem — wolno je było przenieść do Losendorf, dokąd przeprowadził się także duchowny. Zbierano się w spichlerzu miejscowego wolnego sołtysa Michaela Kinda, a gdy spichlerz spłonął, gmina otrzymała 4 listopada 1677 roku przywilej religijny od króla polskiego, przebywającego wówczas w Gdańsku.

W 1678 roku stanął ubogi, kryty słomą kościółek z muru pruskiego, bez wieży i bez dzwonów. Do 1772 roku tutejszy duchowny nie miał pełnych praw proboszcza — chrzcić i udzielać ślubów mógł wyłącznie jako zastępca proboszcza katolickiego i za jego zgodą, czego dowodzi zezwolenie zachowane w starej księdze kościelnej. Starego kościoła używano do 10 maja 1878 roku, a potem go rozebrano; tego dnia poświęcono nowy, murowany, gotycki, ze smukłą wieżą i trzema dzwonami; obraz ołtarzowy z pokłonem pasterzy podarował cesarz Wilhelm I. Nabożeństwa odprawiano tu dawniej także po polsku. Cała parafia liczyła 750 dusz.

W 1789 roku topografia Goldbecka wymieniała Grünhagen wśród sześciu wsi, których luteranie należeli do kościoła w Łozie. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Grünhagen jako wieś. Notował tu 35 domów mieszkalnych i 287 mieszkańców, w tym 101 ewangelików i 186 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Losendorf; katolicy — do parafii Deutsch Damerau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 300 mieszkańców: 190 katolików, 109 ewangelików i jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego. Katolicy chodzili do kościoła w Deutsch Damerau, czyli w Dąbrówce Malborskiej; we wsi działała szkoła podlegająca parafii ewangelickiej w Łozie. Spis z 1910 roku zastał we wsi 253 mieszkańców, z których 247 mówiło po niemiecku, a sześcioro po polsku; wśród niemieckojęzycznych było 65 ewangelików, 160 katolików i 22 wyznawców innych Kościołów chrześcijańskich.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Łoza (Losendorf) i podaje tu 65 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Losendorf, s. 509–510; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Volkszählung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski, strona 68, pozycja 18; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 18; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum na lata 2016–2020; gminna i wojewódzka ewidencja zabytków; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 26; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 196–197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.