Grzybowski Młyn — cmentarz ewangelicki

Grzybowski Młyn (po niemiecku Ludwigsthal, do 1869 roku Grzybauer Mühle) to kaszubska osada młyńska nad Trzebiochą, na północnym skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Przed 1920 rokiem należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent in Westpreußen) w rejencji gdańskiej. Starsza z jej dwóch niemieckich nazw wzięła się od młyna wodnego założonego przez osadników.

W osadzie pozostał cmentarz miejscowej kolonii ewangelickiej. Cmentarz figuruje na urzędowej liście gminy Kościerzyna; dziś jest nieczynny i zachował się szczątkowo. Jest bardzo zadbany i odnowiony, leży przy drodze wjazdowej do wsi i jest ogrodzony drewnianym płotem. Cmentarz zajmuje 0,06 hektara i ma kształt trapezu prostokątnego. Porastają go drzewa ponad stutrzydziestoletnie, głównie dęby i świerki, a przed wejściem stoi tablica informacyjna. Zachowało się osiem pozostałości po nagrobkach.

Tablica ustawiona przy cmentarzu przez Nadleśnictwo Kościerzyna i Wdzydzki Park Krajobrazowy datuje go na początek XIX wieku i wymienia sześć pochowanych tu osób — dawnych właścicieli folwarku w Grzybowskim Młynie i Przerębskiej Hucie; ich imiona i nazwiska podajemy w zapisie z tablicy. W tym gronie są Johan Gotfryd Engler (urodzony 13 lutego 1796, zmarły 27 stycznia 1847) i Eufana Engler z domu Burand (urodzona 27 maja 1794, zmarła w 1844 roku). W dalszej części tablica wymienia: Ludwig Gerlach (urodzony 7 października 1835), Kamnttza Hintzman, Jeannette Hintzman z domu Glome i Ubelbert Richard Langbein.

Według tablicy, opartej na ustnych przekazach, pochówków było dziesięć do dwunastu, a do dziś zachowały się dwa kompletne nagrobki — żeliwne krzyże z ogrodzeniami — oraz pozostałości pięciu innych mogił. W podziale leśnym teren cmentarza należy do Nadleśnictwa Kościerzyna jako oddział 334 n.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy w osadzie; ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie (Berent), a Ludwigsthal wymieniano wśród miejscowości szkolnych tej parafii. Katolicy podlegali parafii w Lipuszu; dziś osada należy do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Wąglikowicach.

Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał w obwodzie dworskim Ludwigsthal 53 mieszkańców: niemiecki jako język ojczysty podało dziesięć osób, a kaszubski 43. W grupie niemieckojęzycznej było ośmiu ewangelików i dwóch katolików, a wszyscy mówiący po kaszubsku byli katolikami. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku naliczył tu 35 mieszkańców: 29 rzymskich katolików i sześciu ewangelików; narodowość niemiecką podało sześć osób, polską 29.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kościerzyna (Berent) i podaje tu 8 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 142; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kościerski, obszary dworskie, poz. 14; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Berent; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło „Grzybowo”; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; tablica informacyjna „Cmentarz ewangelicki w Grzybowskim Młynie” (Nadleśnictwo Kościerzyna, Wdzydzki Park Krajobrazowy), odczytana ze zdjęcia nadesłanego w październiku 2026 roku; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.