Hel — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz przykościelny w Helu otacza gotycki kościół świętych Piotra i Pawła w Nowym Helu i stanowi dziś ogrodzony teren ekspozycji Muzeum Rybołówstwa, które mieści się w świątyni od 1972 roku. Zachował się tu nagrobek z 1646 roku oraz obelisk ku czci ofiar pierwszej wojny światowej.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Hela była wsią należącą do miasta Gdańska, nazywaną zwyczajowo miastem. Liczyła 372 mieszkańców — w tym, według druku, 386 ewangelików i 4 katolików — oraz 79 budynków mieszkalnych; mieszkańcy byli rybakami i żeglarzami. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Jastarni; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też latarnię morską na samym końcu półwyspu i podawał, że osada stała dawniej w innym miejscu, a po pożarze w 1572 roku odbudowano ją tam, gdzie leży obecnie.

Najstarszym dobrze zachowanym grobowcem jest — wedle monografii Helu z 1930 roku — grób żony wójta Helu Dawida Jeskego, z kamienną płytą z 1646 roku. Charakterystyczną jego cechą jest umieszczony na płycie merk, czyli rybacki znak rodzinny. Cmentarzyk otaczał wtedy kościół i miał wiele kamiennych pomników; autor monografii pisał o nim, że latem robi wrażenie najbarwniejszego ogrodu — oceanu kwiatów pokrywającego czysto utrzymane mogiły. W wydzielonym kącie tego cmentarza grzebano też rozbitków, których ciała morze wyrzucało na brzeg po sztormach — zapisał to Carl Girth w opisie półwyspu z 1891 roku.

Hel, po niemiecku Hela, leżał w powiecie puckim. Słownik geograficzny notuje tutejszego pastora luterskiego, Henryka, około 1526 roku. Inwentarz zabytków z 1884 roku zapisuje krótko, że Hel „stał się ewangelicki” w 1525 roku, a Agathon Harnoch — że po wielu walkach rozstrzygnęło się, iż miasto od 1580 roku pozostało ewangelickie. Kościołem ewangelickim był średniowieczny, ceglany kościół świętych Piotra i Pawła; luteranie użytkowali go do drugiej połowy lat trzydziestych XX wieku, gdy po utworzeniu Rejonu Umocnionego Hel wysiedlono z miasta grupę Niemców — według Mariusza Kardasa w 1937 roku. Inwentarz zabytków z 1884 roku przytacza także napis z tutejszego dzwonu z 1631 roku — zdanie z Ewangelii Jana: „Wer aus Gott ist, der hört Gottes Wort”, „kto jest z Boga, słucha słów Bożych”.

Miasto miało własną parafię ewangelicką, w międzywojniu w superintendenturze wejherowskiej. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje ją pod nazwą „Hela” w diecezji Neustadt, czyli wejherowskiej, pod patronatem magistratu gdańskiego, z 430 duszami. Katolicy nie mieli tu własnej parafii; należeli do Jastarni.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku, opisujący stan z 1818 roku, notuje tu 364 mieszkańców: 352 luteranów i 12 katolików. Spis podaje jako parafię luterańską Hel. Słownik geograficzny notuje czterystu mieszkańców i osiemdziesiąt domów; mieszkańcy są wyznania luterskiego, katolików jest czterech. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w Helu 420 osób: 414 ewangelików i sześciu katolików. W 1905 roku było 553 ewangelików i pięćdziesięciu jeden katolików.

W Helu są dwa miejsca o ewangelickim rodowodzie: ten cmentarz przykościelny oraz cmentarz komunalny przy ulicach Kuracyjnej i Dworcowej, gdzie z warstwy niemieckiej zachował się między innymi nagrobek Franza Bessalaga, zmarłego w 1945 roku.

W 1351 roku powstało w Helu bractwo świętej Katarzyny, które za swój obowiązek uznało grzebanie ciał wyrzuconych przez morze.

Ephraim Praetorius, autor rękopisu z XVIII wieku, miał w rękach oryginał pergaminowego listu tego bractwa, sporządzonego w 1351 roku, i zapisał, że bractwo istniało jeszcze w jego czasach. Za helską księgą kościelną podał też, że w 1635 roku pochowano na tutejszym cmentarzu przykościelnym około stu ciał wyrzuconych przez morze — szwedzkich żołnierzy z dwóch statków, które osiadły na mieliźnie; jeden wiózł trzystu żołnierzy, drugi przede wszystkim amunicję.

W zapiskach pastora Johanna Erdmanna Falckhahna jest opis gwałtownej wichury z 1791 roku. Według tych zapisków u brzegu helskiego rozbił się statek gdańskiego szypra Martina Stockmanna, a dziewięciu ludzi z jego załogi, wyrzuconych przez morze w różnym czasie, pochowano „auf unserem Kirchhofe”, na naszym cmentarzu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W haśle podręcznika z 1869 roku liczba ewangelików jest wyższa od liczby wszystkich mieszkańców.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 465 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 587 dusz.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 570; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 447–448; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 64, poz. 19; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 162–163, nr 97; A. Świerkosz, „Z wybrzeża polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami”, 1930, s. 41–43; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; C. Girth, „Geschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit”, Danzig [1891]; M. Kardas, „Okupacja hitlerowska Helu. Wybrane aspekty”, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 52 (2011), nr 2 (185), s. 170; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skan 6, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175–176, pozycja 137; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 130r, 131v.