Hel — kościół parafialny (enklawa luterańska)

Hel (po niemiecku Hela), miasto rybackie na Półwyspie Helskim, przed 1920 rokiem leżał w powiecie puckim (Kreis Putzig; rejencja gdańska, Prusy Zachodnie). Dawny kościół świętych Piotra i Pawła stoi w Nowym Helu: gotycka świątynia wzniesiona w XIV wieku i rozbudowana w XV, przez stulecia użytkowana przez tutejszych ewangelików jako kościół parafialny. Hel tworzył własny okręg parafialny (Kirchspiel Hela) w superintendenturze wejherowskiej (Neustadt).

Przed Reformacją Hel miał dwa kościoły murowane oraz kilka kaplic i ołtarzy: kaplicę Najświętszej Marii Panny w Starym Helu, kościół świętych Piotra i Pawła w Nowym Helu, kaplicę świętego Bartłomieja, kaplicę świętej Anny — jej fundację monografia Helu z 1930 roku datuje na 1434, a Franz Schultz i Agathon Harnoch na 1494 rok — i ołtarz świętego Andrzeja, zwany jeszcze w późniejszych czasach ołtarzem katolickim; w 1470 roku działał tu również szpital. Datę pierwszej wzmianki o kościele parafialnym źródła podają rozmaicie: bywa wskazywany rok 1417, monografia Helu wymienia świątynię pod rokiem 1430, inwentarz zabytków z 1884 roku pod latami 1430 i 1431, a poświęcenia odnotowano w 1471 i 1482 roku.

Wizytator biskupi zapisał około 1600 roku, że miasteczko Hel, odległe od Gdańska drogą lądową o czternaście mil, ma dwa kościoły murowane, z których całe złoto i srebro — a było tego podobno wiele — wywieziono w czasie wojny do Gdańska. Według kroniki Harnocha z 1890 roku do Wielkanocy 1572 roku istniały dwa Hele: dawny, spalony Hel leżał pół godziny drogi dalej, przy wysuniętym, dziś niemal całkiem zasypanym porcie; podpalić go mieli Szwedzi albo szwedzcy piraci, a jego ruiny pokrył lotny piasek. W Starym Helu stał kościół Najświętszej Marii Panny; według podania założyły go trzy rozbitkinie, których głowy przechowywano w niszy ołtarzowej. Z resztek tej świątyni powiększono kościół w Nowym Helu. Już w 1482 roku Nowy Hel był ważniejszy — miał proboszcza, podczas gdy Stary Hel tylko wikariusza.

Do rady miejskiej Helu należał także kościół parafialny w Swarzewie, po niemiecku Schwarzau, o którego posiadanie spierano się w 1487 roku. W Swarzewie pokazywano cudowny obraz Matki Bożej, który według przekazu w czasie Reformacji wrzucono w Helu do morza, a fale wyrzuciły go na brzeg w Swarzewie, gdzie go ocalono.

Reformacja dotarła tu wcześnie. Pod datą 5 lutego rada Helu doniosła Gdańskowi, że wybrała magistra Heinricha swoim kapelanem, z obowiązkiem głoszenia Słowa Bożego tak jak w Gdańsku, to jest po luterańsku, i prosiła o zatwierdzenie wyboru. Rok tego pisma źródła podają różnie: Agathon Harnoch — 1522, z wyborem początkowo na pięć lat; Franz Schultz — także 1522; Carl Girth — 1525, z wyborem na rok; pastor Erich May zaś od lutego 1525 roku liczył czterechsetlecie gminy, obchodzone w 1925 roku.

Według Girtha wiosną 1524 roku Hel skarżył się Gdańskowi, że oficjał pucki usunął tutejszego proboszcza Bartłomieja, zatwierdzonego przez króla i biskupa kujawskiego, i narzuca księdza Heintzego, odsuniętego wcześniej za liczne przewinienia; Gdańsk pogodził strony, za co helanie podziękowali 29 kwietnia 1524 roku. Rozbieżne są też dalsze daty: inwentarz zabytków z 1884 roku notuje, że Hel „stał się ewangelicki” w 1525 roku; monografia Helu z 1930 roku mówi, że świątynia była w rękach ewangelickich od 1526 roku; Słownik geograficzny — że około 1526 roku zniemczeni helanie przyjęli Reformację i mieli pastora Henryka. Agathon Harnoch zapisał, że „po wielu walkach” rozstrzygnęło się, iż Hel od 1580 roku pozostał ewangelicki, i że od tego samego roku zaczyna się szereg znanych tutejszych duchownych.

Pastor Erich May, autor pamiątki wydanej w 1925 roku na czterechsetlecie gminy, dodaje, że w 1538 roku rada zawarła umowę z nowym duchownym, Bartholomäusem Hicanusem, który miał głosić „według Konfesji Augsburskiej”.

Za pierwszego ewangelickiego duchownego Helu uchodzi Michael Storch, o którym wykaz duchownych Prus Zachodnich zapisuje ostrożnie, że „miał być tu pierwszym”, i nic ponadto — roku nie podaje. Pierwszym pewnie datowanym jest Philipp Michlerus, który objął urząd w 1580 roku; po dziesięciu latach, w 1590 roku, przeniósł się do Oruni pod Gdańskiem, a wygnano go z Prus i z Pomorza, bo podejrzewano go o sprzyjanie nauce Kalwina. Wśród jego następców byli: Joachim Jacobi, ordynowany na to miejsce w 1625 roku w Słupsku, Christian Gillmeister z Bolszewa, Gottfried Kozerus, cesarsko koronowany poeta, oraz Johann Wilhelm Lehmann, który odszedł stąd w 1785 roku do kościoła świętej Anny w Gdańsku. Harnoch przytacza zdanie Brandstätera, że Hel bywał „miejscem zsyłki dla gorszących duchownych”.

Rękopis Ephraima Praetoriusa z XVIII wieku zawiera spis helskich duchownych. Wklejona do niego karta z wypisami z gdańskiego archiwum podaje, że w 1581 roku helanie chcieli odprawić swojego pastora Michaela Storcha, lecz administrator w liście z 13 grudnia tego roku odpowiedział im, że nie do nich należy ustanawianie i usuwanie duchownych; nie zgadza się to z przekazem, że Storch był pierwszym pastorem, a Michler objął urząd w 1580 roku.

Według tej samej wkładki w pismach rady z 1586 roku zapisano, że magistrowi Philippowi Angeliusowi, pastorowi w Helu, administratorzy z polecenia rady wypowiedzieli służbę z powodu jego gorszącego życia, a autor wkładki przypuszczał, że był on tu pastorem między Michlerem a Albertim. Według rękopisu Praetoriusa magistra Wilhelma Albertiego rada ustanowiła pastorem w Helu 26 sierpnia 1588 roku, a zmarł on tu zapewne w 1596 roku. O jego następcy, Zachariasie Schalitzu, mówiono, że był w Helu pastorem trzy lata; ponieważ w 1598 roku przeszedł do Rokitnicy, Praetorius wnioskował, że przyszedł podobno około 1596 roku z Wisłoujścia. Spisany przez niego w 1597 roku rejestr starego bractwa świętej Katarzyny Praetorius oglądał 25 czerwca 1705 roku u tutejszego nauczyciela.

Michael Milonius według rękopisu przyszedł do Helu dopiero w 1620 roku jako następca Georga Foelixa; Praetorius utożsamia go z Michaelem Miloniusem, pastorem w Saalfeld w latach 1607–1620. Zmarł tu w 1624 roku i spoczął przed wielkim ołtarzem. Joachima Jacobiego powołano 3 stycznia 1625 roku, kazanie wstępne wygłosił 26 stycznia, a zmarł według rękopisu na początku 1630 roku, w piątym roku urzędowania, i także został pochowany przed wielkim ołtarzem.

Hel ma najwcześniej poświadczoną szkołę na całym terytorium gdańskim — dokument wymienia ją w 1442 roku. W XVII wieku rada gdańska wyłożyła materiały na budowę nowej szkoły. Rajców Helu wybierano spośród przełożonych kościelnych i mianował ich magistrat gdański; w 1616 roku jedna osoba, Johann Kluge, była naraz wójtem, pisarzem miejskim, nauczycielem i strażnikiem leśnym.

Karta tytułowa księgi kościelnej zapisuje, że tę nową księgę sprawiono dla Helu w 1786 roku, za administracji burmistrza gdańskiego Johanna Gottfrieda Reygera, staraniem ówczesnego duchownego Helu Carla Friedricha Günthera. W tym samym tomie archiwalnym spisano nauczycieli ewangelickich w Helu od 1620 roku. Spis wymienia m.in. Martina Eleringa (1630–1668), Jacoba Webera, który w 1705 roku odszedł do Gdańska, Andreasa Langego, który w 1709 roku odszedł do Oruni (Ohra), Johanna Jacoba Schultza (1717–1731), Gottfrieda Neumanna (1731–1742), Jacoba Wittinga (1750–1770) oraz Johanna Gottlieba Reinhardta, nauczyciela od 1770 roku, który od 1819 roku był w stanie spoczynku i zmarł w 1835 roku. Meyera, nauczyciela od 1859 roku, usunięto z urzędu w 1860 roku; jego następca Müller uczył do kwietnia 1879 roku, kiedy przeszedł do Hoppenbruch koło Malborka.

W kronice parafii z lat 1873–1875 jako nauczyciel i organista figuruje Hermann Müller, który prowadził też agencję pocztową i był telegrafistą.

Z późniejszych duchownych rękopis Praetoriusa wymienia Davida Schmidta, gdańszczanina, powołanego w czerwcu 1693 roku, który zmarł po długiej chorobie 29 października 1701 roku w wieku 45 lat i został pochowany w zakrystii helskiego kościoła; to inna osoba niż David Schmidt ze Słupska, pastor od 1705 roku. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie od 1709 roku, wymienia George’a Goldmanna, urodzonego w Gdańsku w 1695 roku, który przyszedł tu w 1731 roku i zmarł w następnym roku. Zapisano w nim też, że w 1736 roku uchwałą wszystkich ordynków miasta przeniesiono do Helu od kościoła świętego Jakuba w Gdańsku Johanna Daniela Kickebuscha, skłóconego z Paulem Swietlitzkim, diakonem przy kościele świętego Jana; Kickebusch jednak nie podporządkował się tej uchwale i potajemnie opuścił miasto.

Według tego dopisku Ernsta Heinricha Patzera powołano 23 lipca 1759 roku i ordynowano 7 sierpnia, a w 1772 roku przeszedł on do Lublewa Gdańskiego. Johann Wilhelm Lehmann był według tego dopisku synem pastora z miasta Stargard i urodził się 21 stycznia 1731 roku; do Helu przyszedł w 1772 roku.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej, zapisanej pod nazwą Hela, księgi chrztów od 1633 roku, ślubów i zgonów od 1631 roku, wykaz komunikantów od 1786 roku (od 1848 roku imienny) oraz księgi konfirmacji z lat 1706–1709, 1721–1727 i od 1773 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1633— Tr St 1631— K 1786—, seit 1848 namentlich, Konf 1706—09; 1721—27; 1773—. Aufzeichnungen: 1643—92 kurze Vermerke ortsgeschichtlichen Inhalts; seit 1693 längere Aufzeichnungen und Chronik. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809—11 Tr 1810—11. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1801—06. Dupl. im A.-G. Putzig: Tf Tr St 1814—74”.

Inwentarz zabytków z 1884 roku podaje, że kościół w Helu był poświęcony apostołom Piotrowi i Pawłowi, choć według innych urzędowych danych jego patronem był święty Bartłomiej; stan budynku oceniono w 1881 roku jako bardzo zły, a remont był już zamierzony. Z obszernego, niegdyś trójnawowego kościoła zachowało się wielobocznie zamknięte prezbiterium o szerokości 8,70 metra i długości 12,80 metra z przylegającą zakrystią oraz fragment nawy — szerokiej na 19,5 metra, a długiej tylko na 8,50 metra. Pożar w 1572 roku dotknął szczególnie młodszą część kościoła; przy odbudowie, odpowiednio do upadku zamożności i spadku liczby mieszkańców, skrócono nawę i dostawiono nową ścianę zachodnią oraz kruchtę z wieżą, którą w 1865 roku rozebrano z powodu złego stanu.

Na strychu kościoła stał w 1884 roku nieużywany już dzwon z 1631 roku z napisem „Wer aus Gott ist, der hört Gottes Wort”; według drugiego napisu odlał go w Gdańsku Matis Ul. Według Prätoriusa kościół w 1647 roku, za burmistrza Gdańska Adriana von der Linde, gruntownie wyremontowano, a trzy lata później powiększono o nową, zgrabną budowlę z dużym chórem. Ławki kościelne z prostą dekoracją i barwnymi malowidłami wykonano według napisu w 1626 roku, a kilka małych witraży pochodzi z 1650 roku; w zakrystii stał piec kaflowy z drobnymi scenkami rodzajowymi malowanymi na fioletowo na białym tle, ufundowany w 1788 roku przez wójta i rajców Helu.

Rękopis Praetoriusa podaje szczegóły rozbudowy z 1650 roku: kosztowała około 3000 florenów, które administratorzy wzięli po części z kar, a po części z kasy miejskiej. Ziemia helska dała do niej tylko chorągiewkę na szczycie, kosztującą 50 florenów, i żywiła robotników, a pan Engelke, który był zarazem zarządcą budowy, dołożył z własnych środków 100 florenów. We wrześniu 1670 roku kościół ponownie odnowiono. Mury od wschodu, południa i północy były grube i mocne, a tylko nowa zachodnia część miała konstrukcję szkieletową; wnętrze mierzyło ponad 98 stóp długości, 67 stóp szerokości i 27 stóp wysokości. Ołtarz z rokiem 1647 kazał wykonać w październiku tego roku burmistrz Adrian von der Linde za 300 florenów z pieniędzy za ratowanie ładunków (Bergegelder).

Dawny ołtarz z pozłacaną snycerką, malowidłami i dwoma skrzydłami, z pewnością sprzed Reformacji, przechowywano jeszcze w kościele, choć jego snycerka była mocno połamana. Ambonę wykonano 30 czerwca 1619 roku, a chrzcielnicę, stojącą w tak zwanym Gdańskim Kącie, podarowali w lutym 1626 roku, gdy pastorem był Joachim Jacobi, ludzie z Gdańska.

Wieże kościoła znikały stopniowo: wieżyczkę z ogniem nawigacyjnym na szczycie nawy ołtarzowej strącono około 1770 roku. Wieżę wspartą o wschodnią przybudówkę rozebrano jako grożącą zawaleniem jeszcze przed 1890 rokiem. Sześć lat po inwentarzu Harnoch opisywał świątynię jako „niewiele więcej niż ruinę”: wieżę wspartą o wschodnią przybudówkę trzeba było wtedy rozebrać jako grożącą zawaleniem, a po kaplicy świętej Anny nie zostało prawie śladu. Pastor Erich May podaje w 1925 roku inną wersję: wieża z zegarem, stojąca u szczytu krzyżowego założenia, z czasem podupadła, a w niedzielę Invocavit 1861 roku zniszczyła ją burza; nie odbudowano jej, a przy wielkiej naprawie w 1888 roku postawiono w jej miejsce na dachu sygnaturkę. Czy obaj autorzy piszą o tej samej wieży, źródła nie wyjaśniają.

Inwentarz zabytków z 1884 roku przytacza napis z tutejszego dzwonu z 1631 roku — zdanie z Ewangelii Jana: „Wer aus Gott ist, der hört Gottes Wort”, „kto jest z Boga, słucha słów Bożych”. W 1925 roku kościół miał już tylko dwa dzwony, z 1642 i 1778 roku, zawieszone w sygnaturce. Trzeci, największy, wisiał w dzwonnicy pośrodku wsi, by w czasie sztormu słychać go było na drugim końcu osady; po przelaniu stracił wartość zabytkową i w czasie wojny trzeba go było oddać.

Według Praetoriusa organy zbudowano w 1653 roku za 500 florenów; mistrz przyjął w rozliczeniu dawny mały pozytyw, każdy mieszczanin musiał dać na nie 4 floreny, a 17 lipca 1689 roku naprawiono je za 180 florenów. Wieża, wysoka na 116½ stopy, była niegdyś także latarnią, bo dawniej palono na niej nocą światło dla przepływających statków; wisiał w niej największy dzwon. Dwa pozostałe dzwony zawieszono we wrześniu 1670 roku na rynku, bo przy wietrze nie wszędzie było słychać dzwonienie; większy z nich nosi rok 1642 i imię pastora Ludwiga Bethiusa, a mniejszy — rok 1645.

Co z katolickiej przeszłości zostało w helskim kościele po przejęciu go przez ewangelików, opisuje monografia Helu z 1930 roku. Prezbiterium z wieloboczną absydą i zakrystią pochodzi z XIV wieku, nawa z XV. W wielkim ołtarzu wisiał obraz „Chrystus przed Piłatem” z 1647 roku — kopia rembrandtowskiego „Ecce Homo”, dar burmistrza Adriana von der Linde. Z wyposażenia katolickiego przetrwał rzeźbiony i malowany tryptyk świętego Andrzeja z lat 1500–1508, a w nim rzeźba Zaśnięcia Matki Bożej z około 1390 roku. Nowe organy o piętnastu głosach poświęcono w 1752 roku z wielką okazałością: przyjechał na tę uroczystość administrator ziemi helskiej, burmistrz Gdańska z rodu Reygerów — pierwszy od ponad stu lat administrator, który Hel odwiedził — i witano go bramą honorową oraz salwami.

Carl Girth pisał jednak w 1891 roku, że tutejsze „bardzo dobre” organy pochodzą z 1653 roku i kosztowały 500 talarów; według apelu rady parafialnej z Bożego Narodzenia 1903 roku organy miały wtedy ponad 150 lat. Malowanie ambony ufundował wójt Valentin Plog, urzędujący w latach 1742–1752; w jej polu środkowym umieszczono jego rybacki znak. Bogaty niegdyś skarbiec ewangelicy wywieźli w 1562 roku do Gdańska na przechowanie — kilkadziesiąt monstrancji i kielichów — a resztę zabrali Francuzi w 1807 roku. Do kościoła trafiła też cegła z opuszczonego Starego Helu: 21 kwietnia 1732 roku murarze przysłani przez gdańskiego administratora Abrahama Groddecka zaczęli rozbierać tamtejsze mury i postawili z nich nową zachodnią ścianę świątyni.

Dwa lata później, w 1734 roku, Hel ostrzelała flota rosyjska; dowódca oszczędził miasto po długich prośbach pastora i rajców, a na pamiątkę zawieszono w kościele model rosyjskiej fregaty z pełnym olinowaniem.

Nad łacińskim napisem wykutym na dawnym szczycie zewnętrznym — „Benedic, Domine, domum istam et omnes habitantes in Hela… Exaudi preces supplicum”, czyli „Pobłogosław Panie ten dom i wszystkich mieszkańców Helu i wejdź do tego miejsca. Wysłuchaj prośby błagających” — widnieje data przeniesiona ze świątyni Starego Helu. Monografia Helu z 1930 roku czyta ją jako 1141, Harnoch i Schultz jako 1142; obaj dodają, że wspomniano o niej już w 1670 roku przy naprawie ówczesnej wieży i że niesłusznie brano ją za rok budowy kościoła.

Praetorius przytacza zapiskę pastora Christiana Gillmeistera z tutejszej księgi kościelnej: 28 listopada 1670 roku, w czasie naprawy, Gillmeister przystawił na wielkim strychu drabinę, od zachodu ku wschodowi, przy zapalonym świetle znalazł rok kościoła, 1142, i wyliczył, że kościół stoi 528 lat; rękopis dopisuje, że do 1707 roku byłoby to już 565 lat. Sam Praetorius przyjechał do Helu w dzień świętego Jana Chrzciciela, 24 czerwca 1705 roku, i po południu sam wszedł po wysokiej drabinie, by obejrzeć tę datę. Zapisał, że na osobnym, podłużnym, wmurowanym kamieniu stoi wyraźnie rok 1142, a kamień ma według jego oceny około trzech stóp długości i około jednej stopy szerokości.

Sam jednak sądził, że kamień nie wskazuje wieku obecnego kościoła: przypuszczał, że pochodzi z małego kościółka albo kaplicy z czasów norweskiego króla Olafa, a po jej upadku wmurowano go w kościół zbudowany przez Krzyżaków w Starym Helu, a wreszcie, na pamiątkę, w obecny. Nazajutrz, 25 czerwca o siódmej rano, popłynął z wójtem, burmistrzem i swoim bratem do Starego Helu i obejrzał ruiny tamtejszego kościoła. Zrujnowano go w wojnach szwedzkich, a dzwony wywieziono; mury były mocne i solidnie zbudowane, choć tu i ówdzie przebite, a mury wieży stały jeszcze pewnie.

W helskim kościele zachowały się rzeczy, jakich nie ma nigdzie indziej na tym wybrzeżu: merki, czyli znaki rybackie. Monografia z 1930 roku wylicza je po kolei: znaki na cokole figury świętego Andrzeja przy chrzcielnicy, a także merki Piotra Neumanna, Jakuba Gendricka, Jakuba Pipra, Jana Tolkemita, Michała Hancka (obywatela Helu i sekretarza w Gdańsku), Andrzeja Jüngmanna (obywatela Helu i piekarza w Gdańsku) oraz wójta Dawida Jeskego. Merk rodziny Jesków monografia odnotowuje na nagrobku żony wójta z 1646 roku, na cmentarzu helskim.

Akta parafii w Ewangelickiej Najwyższej Radzie Kościelnej w Berlinie (EZA 7/17719–17720) dorzucają wiele szczegółów. Petycja gminy z około 1871 roku podaje, że ośmioboczną wieżyczkę z ośmioma oknami nad dawnym ołtarzem, na której w dawnych latach utrzymywano światło dla żeglarzy, rozebrano w 1732 roku; administrator Abraham Groddeck dobudował wtedy od zachodu, z cegły ruin Starego Helu, wieżę z kruchtą, a w 1752 roku administrator Friedrich Reyger urządził tam nowe organy za 5000 florenów gdańskich. Ostatnią, szachulcową wieżę rozebrano w 1865 roku. Kronika parafii z lat 1840–1872 opisuje przebieg tej sprawy.

W niedzielę Invocavit, 14 lutego 1864 roku, w czasie strasznej burzy wierni wybiegli z kościoła, bo wydawało się im, że wieża się chwieje; pastor odprawił nabożeństwo w izbie szkolnej, a gdy wracał przez cmentarz przykościelny do domu, złamał się szczyt wieży, czyli drąg hełmu z gałką i chorągiewką. 26 września 1864 roku wieżę obejrzał inspektor budownictwa portowego Ehrenreich, który potem sporządził kosztorys naprawy. Naprawę, którą przejął mistrz murarski z Wejherowa, miano zacząć 8 sierpnia 1865 roku, ale rzemieślnicy wkrótce oświadczyli, że przy złym stanie całej górnej części wieży nie odważą się przy niej pracować, i roboty wstrzymano. Po ponownych oględzinach wieży przez inspektora Ehrenreicha w sierpniu i 4 września rejencja nakazała rozebrać wieżę w tej części, która była szachulcowa, i sporządzić kosztorys nowej wieży; rozbiórkę zaczęto 13 września 1865 roku.

23 kwietnia 1866 roku powiatowy budowniczy z Wejherowa obejrzał kościół pod kosztorys budowy wieży, a 23 sierpnia oglądano go ponownie, bo okazało się, że pierwszy kosztorys trzeba zmienić. W 1867 roku gdańskie stowarzyszenie i helski komitet lokalny, na wniosek przełożonego kościelnego Carla Grönwalda, przeznaczyły na budowę wieży w Helu 100 talarów nagrody za ratowanie ludzi przy rozbiciu statków „Juno” i „London”, a 22 sierpnia 1867 roku nadeszła wiadomość, że Ewangelicka Najwyższa Rada Kościelna przyznała na budowę wieży 300 talarów z ogólnego funduszu kolekt, pod warunkiem że magistrat gdański jako patron kościoła da z własnych środków co najmniej tyle samo. 12 sierpnia 1872 roku pastor Uebe przypomniał sprawę budowy wieży prezydentowi rejencji von Diestowi.

Według akt Najwyższej Rady Kościelnej kościół przebudowano w latach 1887–1888; budowę nowej wieży wstrzymano, a gmina chciała otworzyć odnowioną świątynię na Wielkanoc 1888 roku. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu nowe organy w 1904 roku.

Apel rady parafialnej i pastora Seegera o datki na nowe organy, datowany na Boże Narodzenie 1903 roku, wydrukowała „Deutsche Zeitung” 29 grudnia 1903 roku. Pisali, że organy kościoła w Helu są w stanie zupełnie nieużytecznym i nie nadają się już do naprawy: mają ponad 150 lat, drewno jest zbutwiałe, a części żelazne zardzewiałe. Hel nazwali ubogą, liczącą tylko 460 dusz gminą rybaków, którzy w ciężkiej i niebezpiecznej pracy zdobywają utrzymanie z morza. Osiemdziesiąt pięć osób płacących podatki oddawało w daninach kościelnych 206 procent państwowego podatku dochodowego, a na nowe organy brakowało 2000 marek, choć wielu rybaków samo opodatkowało się na ten cel kwotami do 10 marek.

Protokół oględzin z 23 maja 1912 roku — z udziałem radcy rejencyjnego Ehrhardta, pastora Seegera i konserwatora prowincji Schmida — odnotowuje, że strop belkowy, emporę i ławki w formach gotyckich wykonano w 1888 roku, a prospekt organowy pochodzi z 1752 roku; zalecono przywrócić rybackie merki, które do 1888 roku widniały na drzwiczkach ławek i na głowicach belek w transepcie. Minister pisał w listopadzie 1912 roku, że kościół, ograbiony przy dawnych remontach z cennego wyposażenia, sprawia wrażenie „nadzwyczaj nagie i puste”.

Tom, który w 1789 roku założył tu nowy pastor, a który przechowuje dziś Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie, pozwala ułożyć ciąg duchownych przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku, i to ich własnymi słowami. Johann Erdmann Falckhahn, urodzony w Gdańsku 12 listopada 1755 roku, kandydat od 1782 roku, który przez cztery lata głosił kazania w gdańskim domu poprawczym, przyjechał do Helu 12 grudnia 1789 roku o dziesiątej wieczorem i w czwartą niedzielę Adwentu, 20 grudnia, objął urząd. Opisał potem ciężkie lata: burze, rozbite statki i topielców, których chowano na tutejszym cmentarzu przykościelnym, a w 1793 roku przejście Helu pod władzę pruską i hołd mieszkańców. W lipcu 1795 roku rada Gdańska powołała go na pastora w Ujeścisku (Wonneberg).

Jego następca, Peter Andreas Witzgall, w sierpniu 1795 roku powołany przez magistrat gdański, wcześniej przez szesnaście lat kandydat, głoszący kazania między innymi w gdańskim domu poprawczym, przyjechał do Helu 5 listopada 1795 roku i w następną, dwudziestą czwartą niedzielę po Trójcy Świętej wygłosił kazanie wstępne. Zaraz po przybyciu założył przy plebanii ogród i sad z trzydziestu dziewięciu drzewek owocowych, posadzonych, jak podkreślił, bez kosztów dla kościoła; szkołę, którą zastał w upadku, starał się podnieść. Jego poprzednik zanotował wcześniej, że w 1791 roku przez cztery tygodnie trwał gruntowny remont plebanii.

W 1798 roku na urząd w Helu powołano Johanna Carla Jonassona, urodzonego w Gdańsku 28 grudnia 1740 roku, absolwenta Wittenbergi, od 1792 roku przez sześć i pół roku katechetę przy kaplicy i szkole we Wróblewie (Sperlingsdorf). Ordynowany 26 lipca 1798 roku, na początku września wyruszył z żoną do Helu, gdzie zmarł 24 lutego 1805 roku.

Kościół w Helu żył po części z morza. Pastorzy notowali w księdze podział pieniędzy za ratowanie ładunków i wraków: zwyczajowo trzecia część należała się kościołowi i jego ludziom — pastorowi, organiście i witrykom. Gdy w 1795 roku wójt, zarazem starszy witryk, nie chciał oddać kościołowi tej części ze 100 florenów, zwołał w końcu mieszczan, którzy uchwalili, że trzecia część ma przypaść kościołowi. W sierpniu 1799 roku z 1300 florenów za uratowane zboże kościół dostał trzy udziały, razem 27 florenów i 12 groszy, a pastor i nauczyciel po dwa.

Kiedy światło dla żeglarzy przestało płonąć na kościele, pastorzy dalej pilnowali sprawy ognia nawigacyjnego. W rejestrze rozbitych statków, który Falckhahn prowadził od 1789 roku, zanotował przy grudniu tego roku, że rozbicie się statku płynącego do Gdańska dało powód do zbudowania nowego ognia (Bliese), bo szyper miał nie widzieć dotychczasowego światła, zasłoniętego przez wzgórze. Dom ogniowy wzniesiony na wydmie i ukończony 30 sierpnia 1790 roku trzeba było we wrześniu 1792 roku rozebrać, bo stał na sypkim piasku i groził zawaleniem; postawiono go na nowo u stóp wzgórza, w miejscu wybranym przez pastora, za 600 florenów, a sam Falckhahn dostał od administratora nadzór nad budową.

Uposażenie pastora było skromne. 24 kwietnia 1799 roku pastor Jonasson poprosił magistrat gdański o dodatek do pensji, nie tylko dla siebie, ale i dla następców, bo tutejsze dochody były, jak napisał, nie do zniesienia małe. Magistrat zwrócił się do pruskiej Kamery Wojen i Domen w Kwidzynie, a reskrypt z Berlina z 23 września tego roku zawiadomił, że król przyznał do pensji pastora w Helu, wynoszącej rocznie 220 florenów, dodatek 120 florenów, czyli 30 talarów. Od czerwca pastor pobierał pensję wraz z dodatkiem, płatną kwartalnie. W spisie władz miasteczka z tego roku jako witrycy figurują George Hoffmeister, Andreas Grönwald, Frantz Becker i Christian Holl.

Około 1800 roku pastor Jonasson zanotował, że mieszkańcy Helu coraz rzadziej przychodzą w niedziele do kościoła, a zamiast tego zajmują się zarobkiem i domowymi sprawami. Ponieważ upomnienia z ambony nie pomagały, kazał ogłosić przez urząd wójta i rozesłać po domach dawne, potwierdzone przez zwierzchność przepisy wraz z karami, płaconymi na rzecz kościoła. Kto w niedzielę przed północą wypływał na połów, płacił trzy floreny od łodzi; kto w niedzielę suszył, przyrządzał albo sprzedawał ryby — tyle samo; tyle samo od łodzi płacił ten, kto w sobotę wieczorem albo w niedzielę przed nieszporami bez pilnej potrzeby wiózł ryby do miasta na sprzedaż.

Karano też tych, którzy w niedziele i święta nie przychodzili na nabożeństwo poranne, na nieszpory i na naukę katechizmu, chyba że zatrzymała ich choroba albo małe dzieci, a także każdą łódź, która płynęła do Gdańska, nie zgłosiwszy się wcześniej u pastora.

Pastor zanotował też epizod z zimy 1803 roku. 12 grudnia przybył do Helu porucznik von Lerchenfeld z 22 żołnierzami piechoty i czterema artylerzystami, by pilnować brzegu, bo w Maladze panowała zaraza i żaden statek stamtąd nie mógł tu wylądować; 4 lutego 1804 roku oddział odmaszerował. Oficer był katolikiem i — jak zapisano — próbował nakłonić dwóch tutejszych rajców, Wedla i Valkenberga, by porzucili wiarę luterańską dla „prawdziwej, zbawiającej wiary rzymskokatolickiej”, jak ją nazywał.

Po śmierci Jonassona urząd objął Carl Gotthilf Gronert, urodzony pod Gdańskiem w sierpniu 1770 roku, powołany 14 marca 1805 roku przez gdańskie kolegium kościelne i szkolne po ponad czterech latach kandydatury, ordynowany 21 lipca. Do Helu przybył drogą lądową z żoną i jej dwiema dorosłymi córkami 7 sierpnia 1805 roku wieczorem, a wprowadził go w urząd inspektor i radca konsystorza Bertling. Zapisał, że w marcu 1806 roku zaczęto tu budowę latarni morskiej, prowadzoną przez pruskiego radcę wojennego i domen Petersena, ukończoną w 1808 roku. 15 czerwca 1808 roku wybrano go na pastora w Przebrnie i Nowej Karczmie na Mierzei, a po kazaniu pożegnalnym w trzecią niedzielę po Trójcy Świętej wyjechał z Helu do Gdańska.

Lata napoleońskie dały się plebanii we znaki. W maju 1808 roku stanął w Helu francuski oddział grenadierów, a oficerowie zajęli kwaterę w przedniej izbie plebanii. Następca Gronerta, Joachim August Ludwig Walter, urodzony w Gdańsku 5 maja 1770 roku, otrzymał powołanie 15 czerwca 1808 roku i 28 sierpnia, w jedenastą niedzielę po Trójcy Świętej, wygłosił w Helu kazanie wstępne. Zapisał, że jego zawsze otwarty dom bardziej przypominał magazyn niż mieszkanie duchownego, bo co cztery, pięć dni wydawano tu żywność dla wojska, często w nocy; prośby do magistratu gdańskiego pozostały bez odpowiedzi. Następna zima była tak ciężka, że półwysep stracił łączność z Gdańskiem, a pastora z rodziną żywili chleb i ziemniaki od kilku mieszkańców i nauczyciela. Walter urzędował krótko: już 26 kwietnia 1809 roku otrzymał powołanie na pastora w Przebrnie i Nowej Karczmie na Mierzei.

Zastąpił tam Gronerta, który według wykazu duchownych Rhesy z 1834 roku odszedł z Przebrna w tym samym roku do Drewnicy (Schönbaum).

W 1829 roku urząd objął Johann Peter Roloff, urodzony 8 lutego 1801 roku w Neuteicherwalde w okręgu Nowego Dworu Gdańskiego (Tiegenhof), absolwent gimnazjum w Gdańsku (1818–1824) i uniwersytetów w Królewcu i Bonn (1824–1828). Zapisał, że 21 stycznia 1829 roku superintendent zachęcił go do starania się o wakującą parafię helską, a on zgodził się pod warunkiem poprawy uposażenia: magistrat gdański podniósł wtedy pensję pastora z 85 do 200 talarów, z której przez pewien czas 50 talarów miała dostawać wdowa po poprzedniku. Roloff przybył do Helu 25 lipca, a 2 sierpnia 1829 roku superintendent wprowadził go w urząd kazaniem na słowa z Listu do Kolosan (4,17). 25 czerwca 1830 roku obchodzono w Helu trzechsetlecie ogłoszenia Wyznania Augsburskiego.

Ta sama kronika zapisuje, że Carla Wilhelma Schöwa, urodzonego 11 maja 1811 roku w Gdańsku, rada miasta Gdańska wybrała 26 sierpnia 1840 roku na pastora w Helu. W dniach 22–23 maja 1841 roku przebywał w Helu generalny superintendent Sartorius, który przyjechał, by z bliska obejrzeć tę odległą i mało znaną miejscowość. W 1853 roku kościół otrzymał w darze nowe okno z napisem „Soli Deo Gloria” i nazwiskami ofiarodawców na kolorowych szybkach; ofiarowali je przełożony kościelny Grönwald i jego żona Eleonore z domu Boschke.

Zapiski z lat 1860–1867 prowadził pastor, którego nazwiska skany kroniki nie podają. Po wyborze na pastora w Helu przeprowadził się tu drogą morską 2 października 1860 roku. 30 grudnia 1860 roku, w niedzielę po Bożym Narodzeniu, w dniu pogrzebu pastora Schöwa w Juszkowie (Gischkau), uczczono w Helu jego pamięć biciem dzwonów i popołudniowym nabożeństwem. W 1861 roku siedem nabożeństw pasyjnych po raz pierwszy odprawiono w niedzielne popołudnia. W czerwcu tego roku szyper z Pucka przywiózł materiały budowlane do większych napraw kościoła, plebanii i szkoły; przy tych naprawach kościół wybielono i wykonano na nowo przyporę przy północnej ścianie. 5 marca 1865 roku, w niedzielę Invocavit, w czasie śpiewu przed końcem przedpołudniowego nabożeństwa zapaliła się plebania; ogień wyszedł od pieca, a szkodę oszacowano na 150 talarów. 14 lipca 1867 roku, w 4.

niedzielę po Trójcy Świętej, pastor wygłosił kazanie próbne w Sobieszewie (Bohnsack), a 25 lipca gdański magistrat wybrał go na tamtejszego pastora; 2 września otrzymał zatwierdzenie wyboru przez konsystorz w Królewcu, a 22 września 1867 roku wygłosił w Helu ostatnie kazanie.

Kolejne zapiski prowadził pastor, który podpisywał się w kronice „Th. Hardt”. 7 lutego 1870 roku gdański magistrat wybrał go do Osic (Wossitz), 22 lutego wybór zatwierdził konsystorz, a 1 maja 1870 roku wygłosił w Helu kazanie pożegnalne na słowa z Listu do Hebrajczyków (13,14). Wcześniej, 9 i 10 czerwca 1869 roku, parafię wizytował generalny superintendent Moll. 16 maja 1870 roku gdański magistrat wybrał na pastora w Helu Daniela Andreasa Uebego. Ordynował go generalny superintendent Moll przy ołtarzu kościoła zamkowego w Królewcu, a 26 lipca 1870 roku wieczorem Uebe przypłynął do Helu parowcem rządowym. Pierwsze kazanie wygłosił w środę 27 lipca, w dniu modlitwy zarządzonym przez króla, a 7 sierpnia wprowadził go w urząd pastor Friese z Kartuz, zarządzający superintendenturą.

Kronika zapisuje też, że od 1 stycznia 1871 roku Hel przestał należeć do diecezji Neustadt-Carthaus i należał odtąd do diecezji Neustadt (Wejherowo).

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 364 mieszkańców: 352 luteranów i 12 katolików, przy 76 paleniskach i jednym kościele luterańskim; parafia luterańska — Hel, katolicka — Jastarnia Pucka. Słownik geograficzny podaje 400 mieszkańców wyznania luterskiego przy 80 domach i tylko czterech katolików (roku nie podano); samo miasto Hel — 372 dusze. Tutejszych ewangelików przypisuje do kościoła luterskiego parafialnego w Helu, z pastorem od 1526 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Hela była wsią należącą do miasta Gdańska, nazywaną zwyczajowo miastem. Liczyła 372 mieszkańców i 79 budynków mieszkalnych; mieszkańcy byli rybakami i żeglarzami. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Jastarni; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też latarnię morską na samym końcu półwyspu i podawał, że osada stała dawniej w innym miejscu, a po pożarze w 1572 roku odbudowano ją tam, gdzie leży obecnie. Katolicy należeli do Jastarni aż do erygowania parafii Bożego Ciała w 1936 roku; nowy neogotycki kościół wzniesiono w latach 1930–1934.

Statystyka Harnocha podaje dla 1890 roku 430 dusz pod patronatem magistratu gdańskiego, w jednym okręgu szkolnym: Hel wraz z Jastarnią Pucką i Jastarnią Gdańską. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 467 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Wilhelm Waldow.

W styczniu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 2, s. 20), że probostwo na Helu, pod patronatem prywatnym, zwolniło się, bo dotychczasowy duchowny został powołany gdzie indziej. Parafia liczyła około 412 dusz i miała jedną szkołę z jednym nauczycielem; dochód wynosił około 1471 marek bez mieszkania i około 1618 marek z mieszkaniem, a minister zgodził się na dopłaty do najniższego dochodu 2100 marek rocznie.

W marcu 1913 roku „Deutsche Tageszeitung” doniosła, że władze gminy Jezusowej przy Wassertorstraße, gminy personalnej, wybrały na swojego pastora Seegera z Półwyspu Helskiego. Księga pastorów podaje natomiast, że w 1913 roku Seeger został inspektorem misji miejskiej w Berlinie i jeszcze tego roku trzecim pastorem w Berlin-Tegel.

W 1913 roku, gdy parafia czekała na nowego pastora, konsystorz podawał ją jako liczącą 587 dusz. Pastorem został wtedy Johannes Urbschat, wcześniej kierownik sierocińca ormiańskiego w Choi w Persji, i służył tu do 1919 roku; jego następca Erich May był pastorem w latach 1919–1925, gdy Hel przeszedł do Polski.

W 1924 roku pastor Erich May starał się o przeniesienie za granicę; konsystorz w Poznaniu proponował mu raczej parafię w Szymbarku (Schönberg). W lutym 1925 roku konsystorz podawał 587 dusz i około 30 mórg ziemi w rękach ewangelików, a mieszkańców określał jako niemal wyłącznie rybaków. Po wyjeździe Maya parafią zarządzał od czerwca 1925 roku emerytowany prepozyt Braunschweig. Na naradzie 2 czerwca 1926 roku postanowiono zdjąć sygnaturkę i przyjęto projekt Grubera: na fundamentach dawnej wieży miała stanąć smołowana wieża z bali, malowana jak domy rybackie — „a więc kościół rybacki”, jak pisał radca konsystorski Nehring, który liczył wtedy gminę na około 450 dusz, w tym 70–80 rybaków.

Akta Kościelnego Urzędu Zagranicznego w Berlinie, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym (EZA 5/965), zawierają list administratora parafii, emerytowanego prepozyta Braunschweiga, z 22 listopada 1926 roku, w którym prosi on niemiecki konsulat generalny o zapomogę na pokrycie kosztów przebudowy kościoła. Pisze, że gmina musiała tego lata gruntownie przebudować swój kościół z początku XV wieku: dach, nieszczelny po sztormach, trzeba było odnowić, a drewnianą sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw, całkiem już przegniłą, rozebrać. Doradcą artystycznym przebudowy był profesor Gruber z Wrzeszcza, kierownictwo techniczne miał gdański budowniczy miejski Krüger z miejskiego urzędu budownictwa, a roboty prowadziła tczewska firma Ernsta Schultza.

Kosztorys na 38 000 guldenów gdańskich zatwierdził Konsystorz Ewangelicki w Poznaniu; pomogły Naczelna Rada Kościelna w Berlinie i Towarzystwa Gustawa Adolfa, a miasto Gdańsk — patron gminy od 1454 roku, choć, jak ustalił proces z 1877 roku, bez obowiązku ponoszenia ciężarów — dało 2000 guldenów. Parafianie zebrali jeszcze 947 złotych na zegar wieżowy. W czasie robót wyszły prace dodatkowe — wymiana przegniłych belek, wentylacja, uszczelnienie i częściowe przeszklenie czternastu okien nawy — a przy przekładaniu dachu trzeba było sprowadzić 3900 dachówek mnich-mniszka; zabrakło 3000 guldenów. Przebudowany kościół poświęcono 14 listopada 1926 roku w obecności gdańskiego senatora dr. Schwartza.

Parafia liczyła wtedy 410 dusz, wyłącznie rybaków. Zapomogę przyznano na przełomie 1926 i 1927 roku.

W 1927 roku konsystorz pisał, że zależało mu na odnowieniu starego kościoła wraz z ponownym wzniesieniem wieży. Braunschweig zrezygnował jesienią 1927 roku i wrócił do Oliwy; gmina liczyła wtedy 410 dusz i była, jak pisano, „bardzo kościelna”.

Polskie nabożeństwa ewangelickie wróciły na Hel w XX wieku, choć tylko sezonowo: co najmniej od lata 1928 roku odprawiał je w tutejszym kościele dla letników ksiądz Otto Reimann z Odolanowa, a w 1932 roku ksiądz Zenon Kuske z Małego Kacka.

W sierpniu 1928 roku „Harburger Tageblatt” zamieścił korespondencję z Gdańska pod tytułem „Störung einer Andacht durch einen Polen” („Zakłócenie nabożeństwa przez Polaka”). Gazeta pisała, że podczas koncertu organowego w ewangelickim kościele świętych Piotra i Pawła w Helu pastor Reimann wygłosił krótkie przemówienie po niemiecku i przełożył je na polski ze względu na polskich letników. Po polskiej wersji jeden z letników, wyższy urzędnik państwowy, którego nazwiska nie zdołano jeszcze ustalić, zawołał, że język polski posłużył tu jako język przekładu, a w Polsce powinien stać na pierwszym miejscu, po czym ostentacyjnie wyszedł z kościoła, gdy zaczęła się gra organów; za nim wyszło około czterdziestu osób.

Według gazety przemówienie nie zawierało nic politycznego, a zajście wywołało w gminie rybackiej oburzenie.

Piotr Birecki podaje, że w 1934 roku parafia próbowała rozbudować budynki przykościelne, między innymi o dom diakonis, według projektów W. Lieberta, a potem toruńskiego architekta Zygmunta Knothego; w 1935 roku władze polskie wstrzymały to ze względów politycznych.

W 1937 roku, po utworzeniu Rejonu Umocnionego Hel, wysiedlono z miasta grupę Niemców, w tym 97 obywateli Wolnego Miasta Gdańska; większość z nich, około czterdziestu rybaków z rodzinami, wróciła na półwysep jeszcze w 1939 roku. Kościół zamieniono na magazyny. W 1937 roku, gdy Hel rozbudowywano na port wojenny, konsystorz odmówił nawet rozważania odejścia pastora Waltera. Senat Wolnego Miasta Gdańska, patron gminy, chwalił go za to, że zadbał o schronienie dla wysiedlonych członków gminy; władze polskie uznały wtedy część wyposażenia kościoła za zabytek. Na początku 1938 roku konsystorz liczył gminę na 300 dusz. Walter został z Helu wydalony w czerwcu 1938 roku i zamieszkał w Wisłoujściu. 25 września 1938 roku radca konsystorski Hildt z Poznania odprawił w kościele ostatnie nabożeństwo ewangelickie; kościół zamknięto, a klucz zabrał do Wejherowa superintendent Syring.

1 października 1938 roku Hel musiało opuścić ostatnich osiem niemieckich rodzin rybackich z polskim obywatelstwem; niemiecki konsulat przewidywał, że kościół stanie się katolicki. Notka redakcyjna podpisana inicjałami H.M. w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela” z 1993 roku podaje, że gdy niemieckie rodziny rybackie wróciły w 1939 roku do Helu, kościół był pusty: wielki obraz ołtarzowy, ołtarz szafowy z kaplicy chrzcielnej i wszystkie inne cenne przedmioty zniknęły bez śladu. Po wojnie zwrócono tylko duży dzwon kościelny; w 1993 roku stał on przy wejściu do kościoła, używanego wtedy jako muzeum rybackie.

Po 1945 roku parafii ewangelickiej nie odtworzono; od 1972 roku w dawnej świątyni działa Muzeum Rybołówstwa, oddział Muzeum Morskiego w Gdańsku. Według Dawida Binemanna-Zdanowicza nieczynny kościół przy ulicy Bulwar Nadmorski 2, do 1939 roku własność parafii ewangelicko-unijnej, przeszedł na własność Skarbu Państwa decyzją Urzędu do Spraw Wyznań z 23 lutego 1963 roku, bo 31 października 1946 roku nie był w posiadaniu Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie o przywrócenie jego własności komisja regulacyjna oddaliła 14 grudnia 1998 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Liczba ewangelików podana w haśle urzędowego podręcznika z 1869 roku jest wyższa od liczby wszystkich mieszkańców, dlatego jej tu nie podano. Braunschweig pisze, że rozebraną w 1926 roku sygnaturkę postawiono „przed pięćdziesięciu laty”, czyli około 1876 roku; pastor May łączy ją z wielką naprawą w 1888 roku. Petycja gminy z około 1871 roku datuje rozebranie wieżyczki ze światłem nawigacyjnym na 1732 rok (w opisie wyżej: około 1770), a rozbiórkę ostatniej wieży — na 1865 rok, jak inwentarz z 1884 roku; radca konsystorski Nehring w 1926 roku powtarza natomiast wersję pastora Maya o burzy w niedzielę Invocavit 1861 roku. Kronika parafii z lat 1840–1872 opisuje burzę w niedzielę Invocavit 14 lutego 1864 roku, w czasie której złamał się szczyt wieży. Ordynację Uebego kronika datuje na 7 lipca 1870 roku, księga pastorów na 1 lipca 1870 roku.

Liczbę 587 dusz, którą opis odnosi do 1913 roku, konsystorz podaje też w lutym 1925 roku. W numerze z listopada 1939 roku niemieckie pismo kościelne z Poznania podało, że kościół w Helu został we wrześniu częściowo zniszczony — wieża i wnętrze. Relacja pochodzi z prasy okupacyjnej, pisanej w tonie propagandowym, i wymaga potwierdzenia w innym źródle. Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje datę urodzenia Joachima Waltera jako 5 marca 1770 roku (w opisie wyżej: 5 maja). Za organy z 1653 roku rękopis Ephraima Praetoriusa podaje cenę 500 florenów, a Carl Girth — 500 talarów.

Według rękopisu Praetoriusa Wilhelma Albertiego ustanowiono pastorem 26 sierpnia 1588 roku, a zmarł on zapewne w 1596 roku; według Księgi pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich był pastorem od 1590 roku i zmarł w 1598 roku. Michael Milonius był według rękopisu pastorem w Helu od 1620 roku do śmierci w 1624 roku, według Księgi pastorów — w latach 1600–1625. Joachim Jacobi zmarł według rękopisu na początku 1630 roku, według Księgi pastorów — w 1639 roku. Gottfried Kozerus (Kotzer) urodził się według rękopisu 12 czerwca 1670 roku, według Księgi pastorów — w 1661 roku. Johann Lebner (Lebener) urodził się według dalszego ciągu spisu w rękopisie 25 czerwca 1701 roku, według Księgi pastorów — 24 stycznia 1701 roku.

Spis helski w rękopisie podaje, że Ernsta Heinricha Patzera powołano w 1759 roku, natomiast hasło o Lublewie w tym samym rękopisie nazywa go Johannem Heinrichem i podaje, że pastorem w Helu został w 1749 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 465 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 587 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Carl Gotthilf Gronert (1805), Joachim August Ludwig Walter (1808), Jonathan Ernst Gottfried Ehwalt (1809), Johann Peter Roloff (1829), Emil August Theodor Zander (1833), Carl Wilhelm Schöw (1840), Gustav Eduard Feyerabend (1853), Daniel Andreas Uebe (1870), Johann Adolf Max Theodor Großkopf (1873), Albert Wilhelm Cölestin Gräntz (1875), Eugen Gustav Göhrke (1877–1879), Ernst Gottfried Otto Blech (1879), Wilhelm Robert Waldow (1893), Johannes Daniel Otto Seeger (1898), Erich May (1919), Friedrich Karl Martin Braunschweig (1925), Bruno Leopold Walter (1927–1942), Arkadius Filipow (1942). Księga zna też 29 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1580 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 447–448; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 573; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 69, 70, 71; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 507, 524; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 63–64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 162–163, nr 97; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 93, 126–127; A. Świerkosz, „Z wybrzeża polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami”, 1930, s. 41, 47, 76, 83; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 9; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 4, 9; E. May, „Festschrift zur Vierhundertjahrfeier der evangelischen Kirche und Gemeinde zu Hela”, Hela 1925; C. Girth, „Geschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit”, Danzig [1891]; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 11, nr 171; M. Kardas, „Okupacja hitlerowska Helu. Wybrane aspekty”, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 52 (2011), nr 2 (185), s. 170; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 47; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 5/965 („Hel”, 1926–1927), digitalizat w czytelni online EZA, skany 5–8, 10, 24; D. Binemann-Zdanowicz, „Uregulowanie stanu prawnego nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w III RP”, Warszawa–Bielsko-Biała 2020, s. 297; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 7/17719–17720 (akta Ewangelickiej Najwyższej Rady Kościelnej „Hela”, 1867–1939), digitalizat w czytelni online EZA, skany 17, 81, 134, 136–137, 157–158, 189–190, 208, 211–213, 219, 223, 227, 229; t. 2, skany 7, 20, 23; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 45; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838” (księga kościelna Helu założona w 1789 roku, z zapiskami pastorów), skany 4–10, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 8 i 11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skan 12, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 12–13, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 6 i 14, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 18–19, dostęp przez portal Archion; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 18 (1939), nr 1/2, listopad 1939; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skan 20, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 22–25, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, „Sonstige Verzeichnisse 1789–1838”, skany 26–29, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175–176, pozycja 137; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 223; t. 2, s. 430, 483, 486, 611, 632, 651, 657; t. 4, s. 1157; t. 5, s. 1505; t. 6, s. 1616, 1680; t. 7, s. 1866, 1908, 1910, 2032; „Deutsche Zeitung”, 29 grudnia 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung”, 31 marca 1913 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Harburger Tageblatt”, 7 sierpnia 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 128v, 130r–136r; Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1840–1872 („Sonstige Verzeichnisse”, zapiski kronikarskie pastorów), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25463); Księga kościelna parafii ewangelickiej w Helu (Hela), karta tytułowa z 1786 roku i spis nauczycieli od 1620 roku („Sonstige Verzeichnisse 1620–1920”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7135 (Archion 25448); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 2, s. 20 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1873–1875, ze spisem urzędników parafii („Sonstige Verzeichnisse”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25466); „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 12 (1993), s. 27.