Hermanowo — cmentarz ewangelicki

Hermanowo, po niemiecku Herminendorf, to przysiółek w gminie Gardeja, w powiecie kwidzyńskim. Dawniej leżało po drugiej stronie granicy powiatowej — w powiecie grudziądzkim (Kreis Graudenz).

Osadę założono w sierpniu 1820 roku na gruntach dóbr Kalmuzy, wykarczowanych pod kopanie torfu; przybyło wtedy dwunastu osadników, z których każdy dostał trzy i pół morgi roli, wolne pastwisko w królewskim borze i udział we wspólnym torfowisku. Nazwę wieś wzięła od Herminy, pierwszej córki ówczesnego właściciela Kalmuz, Gustawa Zollerna. Rząd uznał osadę w 1832 roku, a w 1846 odłączył ją od Kalmuz.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Herminendorf jako wieś. Notował tu 12 domów mieszkalnych i 102 mieszkańców, w tym 83 ewangelików i 19 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gardei; katolicy — do parafii w Mokrem; dzieci należały do okręgu szkolnego w Gardei. Agathon Harnoch wymienia Herminendorf wśród miejscowości szkolnych parafii Garnsee leżących w powiecie grudziądzkim; pocztę mieszkańcy mieli w Gardei. Słownik geograficzny notuje we wsi 51 mórg obszaru i 14 budynków; spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 51 mieszkańców.

Cmentarz ewangelicki przetrwał jako relikt na zalesionym zboczu; najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1907 roku. W 1982 roku naliczono na cmentarzu 24 nagrobki i cztery mogiły. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia go jako nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku. W wykazie podano jego położenie: ulica Dębowa, leśne zbocze po zachodniej stronie drogi, naprzeciwko zabudowań. W tym samym wykazie cmentarz jest czytelny w terenie i zachowany szczątkowo.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Hermanowo (gmina Gardeja), cmentarz ewangelicki — timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat wiejski Graudenz, s. 28–29, wykaz osad przy poz. 107; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 20–21; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasła Herminendorf i Kalmusy; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 508.