Hopowo — cmentarz ewangelicki

Stary cmentarz ewangelicki w Hopowie — po niemiecku Hoppendorf — leży po drugiej stronie drogi niż kościół, na działce 211/2; osobno, na działce 48/1, ewidencja zabytków notuje tutejszy cmentarz parafialny katolicki. Na starym cmentarzu ewangelickim zachowały się zniszczone nagrobki i stare lipy; porządkują go społecznie mieszkańcy. Ewidencja datuje cmentarz na drugą połowę XIX wieku; dokładnej daty założenia nie znaleziono w źródłach.

Sama nazwa wsi pochodzi od osadników noszących nazwisko Hoppe. Według pruskich ksiąg hipotecznych Hopowo było pustkowiem dóbr Wyczechowo, należących do Adama Sikorskiego, potem do jego syna Piotra i bratanka Teofila; w 1776 roku dobra przeszły na hrabiego Pawła Dąmbskiego i jeszcze w tym samym roku na barona Gilberta von Robertsa, a potem kolejno na jego żonę Johannę Florentine z domu Hintz, ponownie na niego, na Richarda Cowle’a, Heinricha Lehmanna, Johanna Davida Johannota von Chagnian, Franza Matthiasa von Below i od 1806 roku na Georga Friedricha Jacksteina. W wykazie wasali z lat 1774–1775 właścicielem był 37-letni Teofil Sikorski, mieszkający w Grajcu na Kujawach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 50 mieszkańców: 14 luteranów i 36 katolików. W tym spisie luteranów przypisano parafii w Przyjaźni, bez stałego przydziału.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Hoppendorf jako wieś chłopską z 16 gospodarstwami chłopskimi i 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 204, wszystkich wyznania katolickiego. Katolicy należeli do parafii w Goręczynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Neuhoff. Słownik geograficzny notuje wieś pod hasłem „Hopfendorf”: należącą do Wyczechowa, przy trakcie gdańsko-kościerskim, w parafii katolickiej Goręczyno, założoną około 1600 roku w borach starostwa skarszewskiego — 26 domów i 207 katolików; ewangelików hasło nie wymienia.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 345 mieszkańców w 43 domach i 68 gospodarstwach domowych, w tym 180 ewangelików i 165 katolików. Ta sama pozycja wykazu mówi, dokąd owych 180 osób chodziło do kościoła przed powstaniem własnej gminy: do parafii ewangelickiej w Kartuzach.

Od 1895 roku działała tu gmina wikariuszowska, a 1 października 1902 roku erygowano samodzielną ewangelicką gminę kościelną, która przetrwała do 1945 roku. W zestawieniu parafii protestanckich Prus Zachodnich według dat powstania Hopowo figuruje pod rokiem 1895 obok Sopotu i Sierakowic z 1890 roku, a wykaz ksiąg metrykalnych z 1908 roku notuje tu chrzty, śluby, zgony i wykaz komunikantów od 1895 roku. W tym wykazie konfirmacje figurują od 1897 roku, a parafia — w diecezji kartuskiej.

Pierwszy kościół był drewniany. Przerobiono go później na stodołę, która stoi do dziś. Ceglaną świątynię wzniesiono w latach 1911–1913 i poświęcono 23 kwietnia 1913 roku. Według zestawienia parafii FamilySearch katolicy z Hopowa należeli do parafii w Goręczynie. Meyers odnotowuje w Hopowie ewangelicki kościół parafialny, urząd stanu cywilnego w Borczu i 335 mieszkańców — tę samą liczbę, którą podaje spis z 1 grudnia 1910 roku. Ten sam spis wymienia przy parafii w Hopowie co najmniej osiem jednostek: samo Hopowo, Egiertowo, Kamelę, Maidahnen, Neuendorf i Schlawkau oraz obwody dworskie Bortsch i Fitschkau.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał 347 mieszkańców, w tym 129 wyznania ewangelickiego i 218 rzymskich katolików; narodowość polską podało 237 osób, niemiecką 110.

W listopadzie 1922 roku poznański „Evangelisches Kirchenblatt” donosił, że katoliccy mieszkańcy Hopowa zwrócili się do ministra wyznań o przekazanie im kościoła ewangelickiego, choć zbudowano go na gruncie kupionym przez gminę ewangelicką, z jej środków i z darów; pismo dodawało, że ewangelicy, stanowiący we wsi zdecydowaną większość, są tym bardzo zaniepokojeni.

W marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekazał klucze katolickiemu proboszczowi z Goręczyna, księdzu Antoniemu Prissowi. Od 30 maja 1948 roku świątynia służy jako kościół katolicki pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. W 1975 roku erygowano tu samodzielną parafię katolicką.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W podręczniku z 1869 roku i w Słowniku geograficznym nie ma w Hopowie ewangelików, a spisy z 1820 i 1885 roku ich notują. Według „Evangelisches Kirchenblatt” z 1922 roku ewangelicy stanowili we wsi zdecydowaną większość, a spis z 30 września 1921 roku wykazał 129 ewangelików i 218 katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 169 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1174 dusze.

Źródła: „Evangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift für evangelisches Leben in Polen”, Poznań, nr 2, listopad 1922; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Hopfendorf”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 32; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy haśle „Hoppendorf” w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, pozycja 105; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Hoppendorf; ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy, gmina Somonino, pozycje 28 i 29; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 120, nr 105; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173–174); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.