Hopowo — kościół ewangelicki (Hoppendorf)

Hopowo (po niemiecku Hoppendorf) w powiecie kartuskim — przed 1920 rokiem Kreis Karthaus — było na katolickich, kaszubskich ziemiach wokół Kartuz rzadkim ośrodkiem ewangelickim z własną parafią. Murowany kościół, który tutejsi ewangelicy wznieśli w latach 1911–1913, stoi do dziś: poświęcony 23 kwietnia 1913 roku, od 30 maja 1948 roku służy jako kościół katolicki pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, a parafię katolicką erygowano przy nim w 1975 roku. Dawną drewnianą świątynię przerobiono na stodołę — i ta również stoi do dziś. Po drugiej stronie drogi zachował się dawny cmentarz ewangelicki z uszkodzonymi nagrobkami i starymi lipami.

Sama nazwa wsi pochodzi od osadników noszących nazwisko Hoppe. Według pruskich ksiąg hipotecznych Hopowo było pustkowiem dóbr Wyczechowo, należących do Adama Sikorskiego, potem do jego syna Piotra i bratanka Teofila; w 1776 roku dobra przeszły na hrabiego Pawła Dąmbskiego i jeszcze w tym samym roku na barona Gilberta von Robertsa, a potem kolejno na jego żonę Johannę Florentine z domu Hintz, ponownie na niego, na Richarda Cowle’a, Heinricha Lehmanna, Johanna Davida Johannota von Chagnian, Franza Matthiasa von Below i od 1806 roku na Georga Friedricha Jacksteina. W wykazie wasali z lat 1774–1775 właścicielem był 37-letni Teofil Sikorski, mieszkający w Grajcu na Kujawach.

Liczba mieszkańców rosła. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 50 mieszkańców: 14 luteranów i 36 katolików. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Hoppendorf jako wieś chłopską z 16 gospodarstwami chłopskimi i 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 204, wszystkich wyznania katolickiego. Katolicy należeli do parafii w Goręczynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Neuhoff.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 345 mieszkańców, w tym 180 ewangelików, należących wtedy jeszcze do parafii ewangelickiej w Kartuzach, i 165 katolików.

W Hopowie parafia zaczęła się od petycji nauczyciela. Na początku 1890 roku Fritz Nugel z Hopowa złożył w gdańskim konsystorzu prośbę o stałego duchownego, a 15 stycznia tego roku rozpoczęły się rozmowy o utworzeniu ewangelickiego okręgu wikariackiego; obejmował on 919 ewangelików obok 497 katolików i sześciorga Żydów. Według Heidna starania o własną parafię zaczął w 1890 roku miejscowy nauczyciel Fritz Nagel, który złożył w konsystorzu gdańskim petycję z wieloma podpisami; ponowił ją jego następca, nauczyciel Herz.

Pierwsze nabożeństwo odprawił 9 czerwca 1895 roku w szkole w Neuhof wikary Johannes Frese. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że okręg wikariacki liczył wtedy 810 ewangelików, a duszpasterzem był od 1895 roku wikariusz Johann Otto Grabowski. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów oraz wykaz komunikantów od 1895 roku, a księgi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K 1895— Konf 1897—.”.

Grunt parafialny gmina kupiła w 1896 roku, mały kościół postawiła w 1897, plebanię w latach 1898–1899, a 1 października 1902 roku Hopowo stało się samodzielną parafią, złożoną z części parafii kartuskiej, Przyjaźni i Szymbarku. Według Heidna nowa parafia liczyła na początku 540 osób, a w 1900 roku na jej obszarze mieszkało 794 ewangelików, 604 katolików i trzech Żydów. Jak wyglądały te początki, opowiedział latem 1898 roku sam Grabowski na dwóch zgromadzeniach Towarzystwa Gustawa Adolfa. Na zgromadzeniu głównym brandenburskiego związku tego towarzystwa w Arnswalde, 29 czerwca, przedstawił Hopowo jako ubogą gminę diasporalną na Kaszubach, liczącą 800 ewangelików, których liczba pod naciskiem polskości powoli, lecz stale maleje.

Jako wikariusz mieszkał najpierw w nędznej izbie na poddaszu, potem — z pomocą katolickiego duchownego — w dwóch innych pomieszczeniach, paszarni i oborze, przez co cała jego rodzina ciągle chorowała. Gdy właściciel, jak mówił Grabowski, pod naciskiem katolików i Polaków wypowiedział mu i te pomieszczenia, musiał wynająć mieszkanie w Kartuzach i obsługiwać swój okręg z odległości od trzech do pięciu mil. Dlatego trzy tygodnie wcześniej zaczął na własne ryzyko budowę plebanii, choć zebrał na nią tylko 5000 marek, a koszt obliczano na 16 000 marek. We wrześniu tego roku, na 51. zgromadzeniu głównym Towarzystwa Gustawa Adolfa w Ulm, Grabowski ponowił prośbę o wsparcie; według sprawozdania w „Tägliche Rundschau” powiedział tam, że na własne ryzyko zbudował salę modlitw i zaczął budowę plebanii, w której będzie można zamieszkać od 1 lipca następnego roku.

W latach 1901–1915 pastorem był Paperlein, do 1903 roku jako duchowny pomocniczy. W marcu 1903 roku ogłoszono, że stanowisko pastora w Hopowie, w diecezji kartuskiej, z dochodem 1800 marek, jest do obsadzenia, a zgłoszenia przyjmuje gminna rada kościelna.

Mały kościół szybko przestał wystarczać. W 1904 roku postanowiono wznieść większy — na 350 miejsc siedzących i sto stojących; kamień węgielny położono 20 sierpnia 1911 roku, a świątynię poświęcono 23 kwietnia 1913 roku. Według Heidna nowy, większy kościół, poświęcony w 1913 roku, powstał w dużej mierze dzięki staraniom nauczyciela i organisty Maxa Sietza. W sierpniu 1912 roku berliński „Reichsbote”, pisząc o nowościach wprowadzanych przy budowie i odnawianiu kościołów, podał za przykład Hopowo: wzniesiono tam nowy kościół, którego zewnętrzna bryła przypomina dawne zamki państwa krzyżackiego, i miano go wyposażyć w oświetlenie elektryczne oraz elektryczny napęd organów.

Piotr Birecki podaje szczegóły budowy: wznosił kościół Conrad Heinemann z Lęborka, a kończył Wilhelm Tribetz z Kartuz; ma dwie nawy — szerszą pod drewnianym pozornym sklepieniem kolebkowym i węższą, z podwójnymi emporami, pod płaskim stropem. Ołtarz z drewnianym krzyżem za 1600 marek i kamienną chrzcielnicę za 2000 marek zaprojektował berliński profesor August Oetken, który dał też kartony malowideł, wykonanych przez kartuskiego mistrza malarskiego Geisera; ołtarz zrobił Paul Sakołowski z Kartuz, ambonę Artur, a ławki Georg Sakołowski, chrzcielnicę wykuł w piaskowcu rzeźbiarz Triebes z Kartuz, a witraż z Chrystusem — zachowany do dziś — wykonała za 480 marek wrocławska pracownia Adolfa Seilera. Organy kosztowały 3900 marek, a dwa pierwsze dzwony, dar Związku Kobiet Gustawa Adolfa z Wittenbergi, przybyły w dniu poświęcenia, 23 kwietnia 1913 roku.

Leksykon Meyersa notuje 335 mieszkańców i urzędy w Borczu — tę samą liczbę daje spis z 1 grudnia 1910 roku. Przynależność katolików z Hopowa do parafii w Goręczynie podaje zestawienie parafii FamilySearch. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał 347 mieszkańców, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 237 osób, niemiecką 110.

Granica polsko-gdańska z 1920 roku przecięła tę wspólnotę: około 450 ewangelików znalazło się po stronie Wolnego Miasta Gdańska. Opracowanie niemieckie podaje, że 22 lipca 1920 roku polska policja przeszukała plebanię i zatrzymała pastora Webera, którego zwolniono 9 października 1920 roku; osobnego potwierdzenia w źródłach polskich brak. Berlińska „Deutsche Tageszeitung” podała 1 listopada 1920 roku, że pastora Webera z Hopowa zwolniono z polskiego aresztu śledczego za kaucją 30 000 marek i oświadczono mu, podobnie jak innym zwolnionym wtedy Niemcom z powiatów wejherowskiego i puckiego, że śledztwo przeciw nim będzie prowadzone dalej.

Na początku 1922 roku katoliccy mieszkańcy Hopowa zwrócili się do ministra wyznań z prośbą o przekazanie im kościoła ewangelickiego. Poznańskie pismo ewangelickie, które o tym doniosło, przypominało, że kościół stoi na gruncie kupionym przez parafię i zbudowano go za pieniądze ewangelików i z darów, a ewangelicy, stanowiący w Hopowie wyraźną większość, przyjęli tę wiadomość z wielkim niepokojem. Pismo było w tej sprawie stroną.

Koniec ma tu dwa nazwiska. W marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekazał klucze księdzu Antoniemu Prissowi; ewangelicy opuścili wieś. Według Heidna August Weber, przybyły z krajów nadbałtyckich, obsługiwał także kościół w Połęczynie i urzędował aż do 1945 roku. W lipcu 1939 roku prasa niemiecka donosiła, że pastor August Weber obchodził w Hopowie 80. urodziny i mimo podeszłego wieku nadal pełnił posługę; pracował w tej gminie od 23 lat i zamierzał pozostać na urzędzie, dopóki pozwolą mu siły, a wcześniej był duchownym w powiecie Ost-Sternberg nad Wartą, a jeszcze przedtem w Inflantach i Estonii.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że dekret erygujący parafię katolicką w Hopowie wydano 4 lutego 1975 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Słownik geograficzny notuje pod hasłem „Hopfendorf” 207 katolików w 26 domach i żadnych ewangelików. W Hopowie ewangelików notuje zarówno spis z 1820 roku, jak i spis z 1885 roku; nie jest też pewne, czy hasło o tym brzmieniu dotyczy tej właśnie wsi. 🟡 W 1890 roku petycję złożył nauczyciel Fritz Nugel; według Heidna nazywał się on Fritz Nagel.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 169 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1174 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Otto Grabowski (1897), Ernst Hermann Paperlein (1901). Bez podanego roku: Rudolf Woeller.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 32; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy haśle „Hoppendorf” w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Hoppendorf; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 120, nr 105; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 122, 126, 154, 188, 203, 216, 223, 233, 240, 251; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 23; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 174–175; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 1 (1922), nr 2, s. 42; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173–174); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 628; t. 5, s. 1322; t. 7, s. 2007; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 17 września 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 24 marca 1903 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 sierpnia 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 1 listopada 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Sächsische Volkszeitung” (Drezno), 28 lipca 1939 roku, s. 8 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal).