Huta Dolna — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Hucie Dolnej, po niemiecku Niederhütte, figuruje w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz (zarządzenie numer 92/2022). Po 1945 roku jest nieczynny. Huta Dolna leży dziś w gminie Przywidz, w powiecie gdańskim, na Wyżynie Gdańskiej. John Muhl zalicza Hutę Dolną do wsi hutniczych Wyżyny Gdańskiej — osad, które wyrosły z leśnych hut smolnych i potażowych, założonych na dobrach szlacheckich Mariensee, Schaplitz i Paglau.

Parafia ewangelicka w Przywidzu powstała wraz z kościołem, wznoszonym od 1830 roku kosztem gdańskiego kupca Steffensa, właściciela dóbr, i poświęconym w 1832 roku. Własnego kościoła Huta Dolna nie miała. Według Harnocha kościół w Przywidzu (Mariensee) wzniesiono na ówczesnym cmentarzu katolickim, a katolicy, którzy mieli tam wtedy kościół filialny, chowali odtąd zmarłych obok niego. Pierwszego własnego duchownego parafia otrzymała w 1835 roku; wcześniej posługę sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa.

W 1838 roku zbudowano nową plebanię. Według Heidna przed 1878 rokiem w Hucie Dolnej działała szkoła ewangelicka, do której chodziły także dzieci z Michalina i sąsiednich osad; w 1879 roku jeden nauczyciel miał w niej 120 uczniów.

Pod nazwą Niederhütte wieś figuruje w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku. Spis zapisał tu 108 mieszkańców: 91 ewangelików i 17 katolików. Wieś przypisano do parafii ewangelickiej w Przywidzu i katolickiej w Pręgowie Dolnym, urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy miała zaś w Stęgwałdzie (Stangenwalde). Spis z 1885 roku wykazuje Niederhütte jako osobną gminę wiejską. Pod tą samą nazwą wymienia ją Agathon Harnoch wśród miejscowości szkolnych parafii przywidzkiej; parafia ta liczyła wtedy 4257 dusz i miała 24 cmentarze ewangelickie.

Do 1920 roku wieś leżała w powiecie kartuskim, w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie. Jak pisze Muhl, cały pas tutejszych wsi hutniczych, rozdzielony dotąd między powiaty kartuski i kościerski, trafił do powiatu Wyżyny Gdańskiej przy tworzeniu Wolnego Miasta Gdańska. Od stycznia 1920 roku wieś leżała w tym powiecie, w granicach Wolnego Miasta, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia go słowami: „Cmentarz zdewastowany”. Karta umieszcza go 800 metrów na wschód od zabudowań wsi, przy drodze gruntowej, na północnym stoku wzgórza w zagajniku sosnowym, a jego założenie datuje na początek dwudziestego wieku. Zachowały się wtedy groby w części północno-zachodniej, jeden żeliwny krzyż i jeden nagrobek z datami, a cały teren, otoczony obwałowaniem kamienno-ziemnym, zarastał samosiew i bzy. Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 21 marca 1907 roku, z tego samego roku pochodziło też ozdobne kute ogrodzenie w części południowo-zachodniej.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50, poz. 68; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreußen und Westpreußen”, Neidenburg 1890, s. 421–422, hasło Mariensee; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 390; karta cmentarza w Hucie Dolnej, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).