Huta Kalna — cmentarz ewangelicki

Huta Kalna miała własny kościół ewangelicki: wzniesiono go w 1894 roku dla wspólnoty Kościoła unii staropruskiej, a dziś służy katolikom. Katolicy mieli w Hucie Kalnej także osobny cmentarz.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 409 mieszkańców, wśród nich 284 ewangelików, 121 katolików i cztery osoby wyznania mojżeszowego (powiat starogardzki, strona 32, pozycja 17). Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Borzechowie (Bordzichow) — Huta Kalna miała w niej własną szkołę — a katolicy do parafii w Zblewie (Hoch Stüblau).

Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Maxa Bära z 1908 roku notuje w Hucie Kalnej własne księgi ewangelickie: chrztów, ślubów i zgonów od 1891 roku, konfirmacji od 1892, w diecezji starogardzkiej (Preußisch-Stargard). Wykaz ten wymienia przy tutejszej parafii ewangelickiej także rejestr komunikantów prowadzony od 1891 roku, równolegle z księgami chrztów, ślubów i zgonów. W wykazie parafii tej diecezji Huta Kalna, pod niemiecką nazwą Hütte, figuruje jako osobna parafia, obok Borzechowa, Starogardu, Skarszew i Skórcza. Od 1 czerwca 1913 roku, po wakacie ogłoszonym w styczniu tego roku, pastorem gminy był dr Gerhard Fredy, emerytowany duchowny z Drezna, powołany i zatwierdzony przez konsystorz w Gdańsku.

O tutejszej gminie w latach 1894–1917 pisała prasa berlińska. W czerwcu 1894 roku w rubryce wakatów ogłoszono, że w Hucie Kalnej, w diecezji starogardzkiej, utworzono nowe stanowisko pastora, bez patrona, z uposażeniem 1800 marek; kandydaci mieli się zgłaszać do rady parafialnej. W listopadzie tego roku „Der Reichsbote” podał w rubryce powołań, że na pastora w Hucie Kalnej powołano pastora pomocniczego Hensela; jak długo tu urzędował, prasa nie mówi. Ewangelicki dom modlitwy poświęcono tu 29 listopada 1894 roku. Gazeta nazwała wieś, położoną w diasporze i liczącą 400 mieszkańców, „rodzajem ewangelickiej wyspy” pośród katolickiego otoczenia. Na uroczystość przybyli generalny superintendent D. Döblin, prezes synodu prowincjalnego superintendent Kähler z Nowego Stawu (Neuteich), superintendent diecezji starogardzkiej Dreyer i landrat powiatu Hagen.

Najpierw w szkole, w której dotąd odprawiano nabożeństwa, mowę pożegnalną wygłosił pastor Beyer z Borzechowa, dawny duszpasterz gminy. Potem przy dźwięku dzwonu wszyscy przeszli do nowego domu modlitwy; generalny superintendent wygłosił mowę poświęceniową na podstawie Psalmu 50,15 i poświęcił budynek, a kazanie świąteczne wygłosił miejscowy duchowny. W styczniu 1913 roku prasa ogłosiła, że stanowisko pastora w Hucie Kalnej, wolne od patronatu, jest nieobsadzone. W październiku 1917 roku pastorem w Hucie Kalnej mianowano pastora von Zychlinskiego z Wildenau w prowincji saskiej.

Własny cmentarz ewangelicki założono w 1894 roku po zachodniej stronie wsi, około 150 metrów od drogi do Klanin. Na trzech bokach cmentarz otacza młody las sosnowy; zajmuje on 0,26 hektara. Karta cmentarza w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa wyjaśnia, dlaczego dziś jest to cmentarz parafialny: katolicki cmentarz z 1959 roku założono na terenie dawnego ewangelickiego. Arkusz gminy Czarna Woda w wojewódzkiej ewidencji zabytków notuje go krótko jako cmentarz dawniej ewangelicki, obecnie katolicki.

Po 1945 roku cmentarz ewangelicki został opuszczony.

Według relacji Kaya Piotrowskiego, który jesienią 2026 roku rozmawiał na miejscu z grabarzami, proboszczem i jedną z rodzin, teren dawnego cmentarza ewangelickiego zasypano ziemią i nad jej powierzchnią nie zostało z niego nic. W ocenie rozmówców stało się to w latach siedemdziesiątych albo na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Według tej relacji stare groby i nagrobki wychodzą na wierzch przy kopaniu nowych mogił i są zakopywane z powrotem. Na zdjęciach Kaya Piotrowskiego leży wydobyta w ten sposób, potłuczona płyta z napisem „Hier ruhen in Gott unsere lieben Eltern” — nagrobek Friedricha Sella, według odczytu autora zdjęć urodzonego 6 grudnia 1844 i zmarłego 21 grudnia 1910 roku, oraz jego żony Augusty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 234 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 533 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 184; zabytek.pl, karta kościoła ewangelickiego w Hucie Kalnej i karta cmentarza (identyfikator 695655); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Czarna Woda; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Preußisch Stargard, s. 32, poz. 17; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Bordzichow; wykaz struktury Kościoła ewangelickiego Prus Zachodnich (westpreussen.de), diecezja Stargard-Berent; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 5; relacja Kaya Piotrowskiego z rozmów na miejscu i jego fotografie płyty nagrobnej, październik 2026 roku; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 19 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 grudnia 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 5 stycznia 1913 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 10 października 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).