Huta Kalna — dawny kościół ewangelicki (Hütte, 1894)

Huta Kalna, po niemiecku Hütte, leży w dzisiejszej gminie Czarna Woda w powiecie starogardzkim. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna Woda na lata 2025–2028 podaje, że przed pierwszą wojną światową znaczną część mieszkańców wsi stanowili Niemcy, w tym ewangelicy, i że w 1894 roku zbudowali oni ceglany kościół w stylu neogotyckim, długi na 26 metrów, szeroki na 12 i wysoki na 33 metry. Wzniesiono go dla wspólnoty Kościoła unii staropruskiej; dziś służy katolikom. Cmentarz ewangelicki wsi ma w atlasie osobny wpis.

O tutejszej gminie w latach 1894–1917 pisała prasa berlińska. W czerwcu 1894 roku w rubryce wakatów ogłoszono, że w Hucie Kalnej, w diecezji starogardzkiej, utworzono nowe stanowisko pastora, bez patrona, z uposażeniem 1800 marek; kandydaci mieli się zgłaszać do rady parafialnej. W listopadzie tego roku „Der Reichsbote” podał w rubryce powołań, że na pastora w Hucie Kalnej powołano pastora pomocniczego Hensela; jak długo tu urzędował, prasa nie mówi. Ewangelicki dom modlitwy poświęcono tu 29 listopada 1894 roku. Gazeta nazwała wieś, położoną w diasporze i liczącą 400 mieszkańców, „rodzajem ewangelickiej wyspy” pośród katolickiego otoczenia. Na uroczystość przybyli generalny superintendent D. Döblin, prezes synodu prowincjalnego superintendent Kähler z Nowego Stawu (Neuteich), superintendent diecezji starogardzkiej Dreyer i landrat powiatu Hagen.

Najpierw w szkole, w której dotąd odprawiano nabożeństwa, mowę pożegnalną wygłosił pastor Beyer z Borzechowa, dawny duszpasterz gminy. Potem przy dźwięku dzwonu wszyscy przeszli do nowego domu modlitwy; generalny superintendent wygłosił mowę poświęceniową na podstawie Psalmu 50,15 i poświęcił budynek, a kazanie świąteczne wygłosił miejscowy duchowny.

Piotr Birecki, korzystając z księgi inwentarzowej tutejszej parafii, pisze, że kościół wzniesiony w 1894 roku dla 250 parafian miał 180 miejsc siedzących, a dwa dzwony, ważące 318 i 143 kilogramy, odlano dla niego w 1907 roku. Według tego samego autora w kościele wisiał mosiężny żyrandol z napisem fundacyjnym „Gerbermeister Sabinske” ze Starogardu Gdańskiego i datą 1822.

Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Maxa Bära z 1908 roku notuje w Hucie Kalnej własne księgi ewangelickie: chrztów, ślubów i zgonów od 1891 roku, konfirmacji od 1892, w diecezji starogardzkiej (Preußisch-Stargard). Wykaz ten wymienia przy tutejszej parafii ewangelickiej także rejestr komunikantów prowadzony od 1891 roku, równolegle z księgami chrztów, ślubów i zgonów. W wykazie parafii tej diecezji Huta Kalna, pod niemiecką nazwą Hütte, figuruje jako osobna parafia, obok Borzechowa, Starogardu, Skarszew i Skórcza. W styczniu 1913 roku prasa ogłosiła, że stanowisko pastora w Hucie Kalnej, wolne od patronatu, jest nieobsadzone. Od 1 czerwca 1913 roku pastorem gminy był dr Gerhard Fredy, emerytowany duchowny z Drezna, powołany i zatwierdzony przez konsystorz w Gdańsku. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 234 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 533 dusze.

W październiku 1917 roku pastorem w Hucie Kalnej mianowano pastora von Zychlinskiego z Wildenau w prowincji saskiej.

Program opieki nad zabytkami podaje, że w 1945 roku świątynia została w połowie zniszczona, a w 1948 roku przejęli ją katolicy i odbudowali. Według tego dokumentu w 1948 roku ksiądz Bolesław Meloch ze Zblewa poświęcił kościół jako filię parafii Piece, a 15 czerwca 1979 roku erygowano tu parafię rzymskokatolicką. Dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny; ewidencja zabytków prowadzona przez Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje go jako dawny kościół ewangelicki z 1894 roku.

Źródła: P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich. Relacje między państwem a Kościołem ewangelicko-unijnym”, Toruń 2014, s. 251, przypis 902, i s. 259, przypis 976 (za: Lagerbuch für die evangelische Kirchengemeinde Hütte, Evangelisches Zentralarchiv w Berlinie, Bestand 507, sygnatura 4930); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Czarna Woda na lata 2025–2028, przyjęty uchwałą nr XVIII/114/2025 Rady Miejskiej w Czarnej Wodzie, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 2 stycznia 2026 roku, poz. 4, s. 27, 29 i 36; zabytek.pl, karta „kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. św. Józefa Oblubieńca NMP”, Huta Kalna; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 184; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; wykaz struktury Kościoła ewangelickiego Prus Zachodnich (westpreussen.de), diecezja Stargard-Berent; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 5; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 19 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 grudnia 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 5 stycznia 1913 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 10 października 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).