Iłownica — cmentarz ewangelicki

W Iłownicy jest cmentarz ewangelicki. Leży na szczycie wzgórza porośniętego młodym laskiem sosnowym, po północnej stronie drogi ze Skarszew do Nowej Karczmy — z drogi niewidoczny. Zajmuje 0,03 hektara, a granic założenia nie da się odtworzyć. Cmentarz założono prawdopodobnie w latach czterdziestych XIX wieku; najstarsza odczytana data, 1851, widniała na ułamanym krzyżu.

Pośrodku cmentarza znajduje się podziemny grobowiec; podczas oględzin w 1984 roku były w nim trumny i szczątki ludzkie, przypuszczalnie z pierwszej połowy XIX wieku; czasu powstania budowli karta ewidencyjna nie określa. W karcie z 1984 roku zapisano, że cmentarz w zasadzie nie istnieje. Zostały fundamenty i strop grobowca ze zniszczoną jedną ścianą, fragment metalowego krzyża i rozkopana mogiła; starego zadrzewienia nie ma, teren zarosły samosiewy topoli. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków, do rejestru nie jest wpisany.

Iłownica, po niemiecku Gillnitz, leży w gminie Liniewo w powiecie kościerskim; przed 1920 rokiem należała do pruskiego powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czasów biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego, u schyłku XVI wieku, wymienia „Jlownicę” wśród wsi parafii Wysin: nie wiadomo, ile ma włók, ale na ten czas płaci dwanaście korców żyta i tyleż owsa. Wizytacja z 1649 roku, spisana za biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza, nazywa tę samą wieś szlachecką i notuje pięć korców żyta i tyle samo owsa. W żadnej z tych wizytacji nie znaleziono wzmianki o ewangelikach w Iłownicy.

W 1772 roku Jelownica (Gillnitz) należała do von Garczyńskiego, który mieszkał w Polsce, a w zastawie za 1200 florenów trzymał ją von Gotartowski; obaj byli katolikami, tak jak mieszkańcy. Administratorem był Łęgowski; wieś liczyła 18 włók, czternastu daników i ośmiu komorników.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Gillnitz 14 budynków mieszkalnych i 172 mieszkańców, w tym 50 ewangelików i 122 katolików. W 1869 roku dzieci należały do okręgu szkolnego w Liniewie. Słownik geograficzny opisuje Iłownicę (alias Jełownicę) jako wieś rycerską nad Wietcisą, przy trakcie skarszewsko- i gdańsko-kościerskim, o obszarze 2730 mórg w dwóch posiadłościach; w czternastu domach mieszkało 122 katolików i 50 ewangelików. W Słowniku wieś przypisano do parafii Wysin, szkoły w Liniewie i poczty w Pogódkach.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku wymienia Iłownicę jako obszar dworski pod pozycją 129 powiatu kościerskiego: dwanaście budynków mieszkalnych, 24 gospodarstwa domowe, 145 mieszkańców — 65 mężczyzn i 80 kobiet. W tym wykazie wśród mieszkańców było jedenastu ewangelików i 131 katolików. Rubryki innych wyznań są w tym wierszu puste; tak podaje druk. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tu 459 mieszkańców, z czego 58 podało niemiecki jako język ojczysty — wśród nich było 50 ewangelików i ośmiu katolików — a po polsku mówiło 399 osób. W kolumnach parafialnych obu wykazów ewangelicy należą w 1885 roku do parafii w Skarszewach (Schöneck), a w 1910 roku — do parafii w Pogódkach (Pogutken). W Pogódkach kościół ewangelicki stanął pod koniec XIX wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pogódki (Pogutken) i podaje tu 49 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom III, hasło „Iłownica”; wizytacje archidiakonatu pomorskiego (Fontes, zeszyt 1, s. 46, i zeszyt 2, s. 403); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 44, pozycja 129; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, pozycja 23; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 9, pozycja 76; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 129; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 57; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.