Izbica — kościół (ewangelicki, ob. rzymskokatolicki)

Kościół w Izbicy, po niemiecku Giesebitz, stoi nad jeziorem Łebsko, na ziemi słowińskiej. Wzniesiono go w latach 1929–1930 kosztem 62 759 marek, według projektu architekta Buchholza, dla ewangelickiej wspólnoty filialnej należącej do parafii w Główczycach. Budowla jest ceglana, modernistyczna, z wieżą zwieńczoną szachulcową nadbudową i neobarokowym hełmem, a we wnętrzu zachowały się malowidła biblijne ze scenami znad Łebska, pędzla Gschwinda.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy; dziś jest kościołem filialnym pod wezwaniem świętego Józefa. Przed kościołem stoi głaz z napisem „Zum Gedenken an unsere Toten aus Giesebitz 1997” i „Pamięć naszym zmarłym z Izbicy 1997”. 6 września 1997 roku odbyła się przy nim uroczystość ekumeniczna, w obecności delegacji dawnych mieszkańców Izbicy.

W źródłach zapisywano nazwę Izbicy jako Gisbitze w 1523 roku, Gesebitze w 1529 i Jesebitz w 1561. Szkoła istniała tu w XVIII wieku, w chałupie należącej do dworu; tymczasowy nauczyciel Simon Jahneck uzyskał stały etat w 1738 roku. W 1784 roku Izbica, położona nad dużym potokiem Rojski, który niedaleko wsi wpadał do jeziora Łebsko, liczyła 34 dymy i miała nauczyciela; z dóbr płacono 143 talary i 12 groszy daniny. Mieszkańcy należeli do parafii w Główczycach (Glowitz) w synodzie słupskim.

Franz Tetzner zapisał, że Izbica, po kaszubsku Izbice, stara osada kaszubska nad potokiem Rojski i jeziorem Łebsko, miała z początku kilka chat rybackich, a na początku XIX wieku liczyła okresowo ponad 1000 mieszkańców; po fali wychodźstwa do Ameryki liczba spadła, ale w czasie, gdy pisał, wynosiła 900. Po pożarze szkoły w 1813 roku uczył tu krawiec Haack. Otrzymywał 22 srebrne grosze i 50 fenigów rocznie oraz 6 szefli jęczmienia i pół szefla żyta za niedzielne godziny modlitwy w miesiącach zimowych. Urząd musiał złożyć w 1834 roku „z powodu niechwalebnego trybu życia”, bo mocno pił. Uczył po kaszubsku — podobnie jak jego następca Echt, pracujący w latach 1834–1864.

W latach pracy Echta odwiedził Izbicę Aleksander Hilferding i zapisał, co usłyszał. Rybacy patrzyli „nie bez szemrania na tępienie słowiańskiej narodowości”, a rodzice skarżyli się, że dzieci, gdy mówi się do nich po kaszubsku, odpowiadają przeważnie po niemiecku. Jeden z rybaków powiedział mu: „w szkołach uczą dzeci wszetko po niemecku, ot starszich drobką są nauczą po polsku”. Opowiadano mu też, że w tutejszej szkole dzieci bije się za każde słowo wypowiedziane do siebie po słowiańsku — i że to samo dzieje się w szkole w Klukach, o czym słyszał od samych uczniów.

W parafii macierzystej mowa kaszubska wygasła w kościele w 1886 roku, a 20 października 1889 roku spłonął w Główczycach stary „kościół kaszubski”. W miejscu spalonego kościoła stanęła nowa świątynia. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 348 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego, a w obwodzie dworskim 529 ewangelików. Kiedy Franz Tetzner objeżdżał w 1896 roku pomorskie Kaszuby, ustalił, że mowa kaszubska utrzymała się tylko w Czarnówku, w Klukach i w Izbicy.

W Izbicy przed budową kościoła nabożeństwa odprawiano w sali szkolnej, a dzwonnica stała tu od 1904 roku. Budowę tutejszego kościoła uzasadniano w 1911 roku w urzędowym organie konsystorza ruchem wielkopolsko-katolickim, napierającym — jak pisano — „od strony Łeby”. W 1914 roku duchownym w Izbicy był Dallmann. Urzędowy wykaz z 1924 roku podaje dla gminy kościelnej w Izbicy 1038 dusz, a wikariuszem parafialnym był tu od 1 listopada 1922 roku Constantin Sadde.

W 1926 roku do gminy kościelnej w Izbicy przeniesiono folwark Friedrichshof z obszaru dworskiego Speck, należący dotąd do gminy kościelnej w Charbrowie. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Giesebitz jako filię parafii w Glowitz, oddaloną od Glowitz o 9 kilometrów, a dla całej parafii podaje 6084 dusze. Stanowisko wikariusza parafialnego w Giesebitz było wtedy nieobsadzone; pastor Sprondel z Glowitz został z dniem 1 kwietnia 1932 roku powołany do Stargardu na Pomorzu.

Cmentarz leży po wschodniej stronie drogi wiodącej do wsi; zachowały się pierwotne wejście w postaci bramy z ceglanymi słupkami, kaplica cmentarna z przełomu XIX i XX wieku i pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, a obok niego stoi współczesny pomnik ofiar drugiej wojny. Zachował się też starodrzew wyznaczający aleję prowadzącą na wzniesienie. Dawne nagrobki są zniszczone, zdjęte ze swoich miejsc i złożone poza dzisiejszym ogrodzeniem.

Źródła: F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 107 i 165–166 (tam relacja Hilferdinga); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 79, hasło Izbica; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II, Stettin 1912, s. 499 (Glowitz); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, Kreis Stolp, s. 170–171, poz. 29, i s. 178–179, poz. 195); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło Giesebitz; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 348; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 965; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 155, 170–171 i 247; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 178; I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku.