Jagatowo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Jagatowie leży przy ulicy Górnej, na działce 44; figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Pruszcz Gdański. Własnego kościoła wieś nie miała; po tutejszych protestantach pozostał cmentarz. Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a cmentarz opuszczono.

Jagatowo, po niemiecku Jetau, leży na Wyżynie Gdańskiej. Przed 1945 rokiem wieś leżała w powiecie Wyżyn Gdańskich (Kreis Danziger Höhe): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a od 1939 roku w Rzeszy. Po raz pierwszy wzmiankowano je w 1352 roku, a od 1454 roku należało do gdańskiego patrymonium wiejskiego. Według Johna Muhla Jagatowo, po niemiecku Jetau, należało do około osiemnastu dóbr szlacheckich Wyżyny Gdańskiej, które według przywilejów krzyżackich winne były dziesięcinę katolickiemu kościołowi w Świętym Wojciechu (St. Albrecht); luterańscy właściciele tych dóbr odmawiali jej od czasów Reformacji, lecz wyrok Trybunału Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku rozstrzygnął spór na ich niekorzyść, a Jagatowo figuruje w wykazie tych dóbr z 1667 roku.

Majątek przechodził przez ręce kilku rodów: von Giese, von Rüdiger i von Tiedemann-Brandis; w rękach tej ostatniej rodziny pozostawał w latach 1763–1927.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Jetau osobno, lecz odsyłał do hasła Woyanow. Dla Woyanow podawał 44 budynki mieszkalne i 512 mieszkańców, w tym 253 ewangelików i 259 katolików. W tym podręczniku Woyanow należało do okręgu szkolnego w Schwintsch. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wieś liczyła 383 mieszkańców w 35 domach i 79 gospodarstwach, w tym 251 ewangelików i 132 katolików. Katolicy należeli do parafii w Świętym Wojciechu, ewangelicy do parafii w Pruszczu — tak podaje spis z 1885 roku, a Harnoch wymienia Jagatowo wśród miejscowości szkolnych parafii pruszczańskiej, obok Rusocina, Wojanowa i Rostau.

W 1856 roku wieś liczyła 172 mieszkańców, w 1905 roku 382, a w 1910 roku 364.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród sześciu cmentarzy parafii w Kłodawie, liczącej wtedy 1281 ewangelików.

Karta cmentarza z września 1986 roku ocenia jego stan jako „Zły. Zniszczone nagrobki, połamane 2 krzyże żeliwne i tabliczki”. Cmentarz o powierzchni czterech arów leżał w południowej części wsi, wśród zabudowań, ogrodzony metalową siatką i z trzech stron obwiedziony skarpą. W 1986 roku teren był bardzo zarośnięty samosiewem i krzewami głogu, a ze starodrzewu zachowały się trzy lipy. Najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1863 roku i należał do Ludwiga Seelafta.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kłodawa (Kladau) i podaje tu 221 ewangelików.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 108; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Höhe, s. 22–23, poz. 18); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, Warszawa 1880–1902, hasło „Jagatowo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 394 (parafia Praust); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pruszcz Gdański (pozycja 37); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Jagatowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 358; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.