Janisławiec — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki Janisławca, do 1945 roku Johannisthal, leży za torami, na niewielkim wzgórzu przy drodze do folwarku. Ma wymiary około trzydziestu na pięćdziesiąt metrów; wyraźnych granic nie ma, a rozrzucone głazy od strony czołowej pozwalają się domyślać dawnego muru. Stan zachowania jest tragiczny: ślady wskazują na jeden rząd grobów, a większość nagrobków rozrzucono po znacznym terenie.

Zachowała się połamana tablica Friedy Stothut, urodzonej 31 lipca 1910 roku, zmarłej 23 listopada 1949 roku, ufundowana przez jej dzieci, a w tylnej, obsadzonej dębami części — obrabowany i zdewastowany grobowiec rodziny Rabbasów; z pękniętej granitowej płyty daje się odczytać nazwisko Wernera Rabbasa, właściciela Janisławca, urodzonego 30 sierpnia 1861 roku, zmarłego 10 listopada 1924 roku. W gminnej ewidencji zabytków cmentarz figuruje na działce numer 469 jako cmentarz zabytkowy.

Luteranizm przyjęła ta ziemia za książąt pomorskich, po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku; w Garczegorzu pierwszym znanym pastorem ewangelickim był Daniel Klock, ordynowany w 1562 roku przez Jakoba Hogensee. Ewangelicy z Janisławca należeli do parafii w Garczegorzu, obejmującej — jak zapisał Ernst Müller — Rekowo, Wilkowo, Obliwice i Kębłowo oraz filię w Nowej Wsi Lęborskiej. U Müllera nazwy te brzmią: Rekow, Villkow, Obliwitz, Carmielow; utożsamienia przyjęto za Słownikiem geograficznym, t. VII, IX i XIII, oraz za Schultzem, s. 338, gdzie Camelow to Kębłowo w obwodzie urzędowym Nowa Wieś; to ostatnie utożsamienie jest najmniej pewne. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy w Johannisthal; kościół parafialny stał w Garczegorzu.

Janisławiec należy do najmłodszych miejscowości dawnego powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej. Powstał jako folwark założony przez ówczesnego sołtysa Garczegorza, który scalił własne gospodarstwo z dwoma wykupionymi gospodarstwami chłopskimi — rzecz możliwa po uwolnieniu chłopów od pańszczyzny i przyznaniu warstwom nieszlacheckim prawa do nabywania ziemi. W źródłach nie znaleziono roku założenia; osada istniała w 1876 roku, a nadano jej niemieckie miano Johannisthal, pisane też Johannesthal. Do 1945 roku nie uzyskała samodzielności komunalnej i należała do gminy Garczegorze.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie wykazuje jej osobno, lecz w przypisie do gminy wiejskiej Garczegorze (pozycja 12) wymienia Johannisthal z ośmioma domami i 78 mieszkańcami.

Na arkuszu mapy topograficznej Tauenzin (Tawęcino), zdjętym w 1889 roku i wydanym w 1890 roku, widać przy podpisie Johannisthal dwór z parkiem i rząd domów robotniczych. Na tym arkuszu nie ma sygnatury cmentarza przy Johannisthal, którą zaznaczono na przykład przy Obliwicach.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku Janisławiec, po niemiecku Johannisthal (w księdze: Johannisthal bei Garzigar, czyli koło Garczegorzy), był Rabbas. W 1879 roku majątek Johannisthal bei Garzigar liczył 315,98 hektara. Właścicielem dóbr był Rabbas, który od 1905 do co najmniej 1913 roku zasiadał w miejscowym oddziale zrzeszenia rolniczego, a w 1910 roku prowadził tu gorzelnię. W latach 1905–1911 należał do Wernera Rabbasa, a w 1928 roku do wdowy po nim, Berthy Rabbas. W imieniu Berthy Rabbas majątkiem zarządzał Kurt Rabbas. Po 10 marca 1945 roku folwark przeszedł na własność skarbu państwa, ludność niemiecką wysiedlono, a wspólnota ewangelicka przestała istnieć wraz z nią.

Cmentarz przestał być użytkowany.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Drzewieckiego w 1925 roku właścicielem był Werner Rabbas, a z płyty jego grobowca odczytano datę śmierci 10 listopada 1924 roku.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 249; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, karta „Janisławiec — Johannisthal” (dawna witryna, kopia archiwalna z lat 2015–2016); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Garzigar; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1898; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Messtischblatt 1:25 000, arkusz Tauenzin, zdjęcie 1889, wydanie 1890, uzupełnienia 1911; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126–127; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 124.