Janowice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Janowicach, po niemiecku Groß Jannewitz, ma powierzchnię około półtora hektara i jest nieczynny od kilkudziesięciu lat; datowania na drugą połowę XIX wieku nie potwierdzono. Strona krajoznawcza FotoExploracje opisała to miejsce jako pozostałość cmentarza: wystające z ziemi kamienne obramowania mogił, potłuczone i poprzemieszczane kamienie nagrobne, przewrócone postumenty. W lipcu 2020 roku jej autorzy stwierdzili na miejscu, że teren wyrównano ciężkim sprzętem, a nagrobki zepchnięto pod płot oddzielający dawną nekropolię od cmentarza współczesnego; sprawę zgłosili wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków w Słupsku.

Janowice były do 1945 roku wsią z majątkiem rycerskim w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze — i siedzibą własnej parafii ewangelickiej z kościołem parafialnym. Słownik geograficzny prowadzi wieś pod nazwą Janowiec i podaje, że w 1354 roku wielki mistrz krzyżacki Winrych von Kniprode nadał dwu braciom z Janowca na prawie magdeburskim Janowiec i Kębłowo. Słownik podaje też, że tutejszy kościół parafialny wcześnie, wskutek Reformacji, dostał się w ręce luteranów, a w 1658 roku należały do tej parafii między innymi Witoradz, Niebędzino, Pogorszewo i Darżewo.

Kościół wzmiankowano tu w 1400 roku, a pierwszego duchownego ewangelickiego przyjęto w 1569 roku. Schultz podaje jego nazwisko w dwóch rozbieżnych formach, Zetzmalka i Mathias de Corona, i zaznacza, że wyświęcił go biskup kujawski, choć sam duchowny był ewangelikiem. Patronat trzymał ród von Jannewitz, w opisie Schultza „streng evangelisch”, czyli ściśle ewangelicki, a od 1799 roku von der Ostenowie.

Po 1644 roku znaleźli tu schronienie ewangelicy rozproszeni z Białogardy. Z parafii zachował się opis z 1654 roku i najstarsza księga metrykalna z 1657. W 1654 roku opis ten sporządził własnoręcznie miejscowy proboszcz. Thomas Hering zapisał, jak obejmował probostwo — oziminy były zasiane żytem, ale nienawiezione, więc kupił nawóz i zasiał zboża jare własnym sumptem; na własny koszt zbudował też komory na dziedzińcu plebanii, drewutnię i wozownię. O kościele pisze, że dwa lata wcześniej, w 1652 roku, zbudowano go na nowo aż po wieżę i wyposażono w małe ławki, a urządzono go po wojnie szwedzkiej: szlachcice stawiali swoje ławy, każdy własnym kosztem, pozostałe ławki i empory — z funduszu kościelnego. W opisie jest też zdanie: „z pism i wiadomości nie znalazłem przy kościele niczego”.

Jeden z jego poprzedników, Josua Schwartz, był tutejszym duchownym przez pięćdziesiąt lat i ustąpił z powodu wieku i słabości. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii janowickiej trzydzieści cztery osoby ochrzczone, siedem zaślubionych i trzynaście zmarłych.

W 1784 roku Janowice były siedzibą szlachecką milę na północny zachód od Lęborka, nad błotem lęborskim, naprzeciw wsi Wollin. Obok murowanego dworu i folwarku z pokaźną owczarnią mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesięciu zagrodników; był młyn wodny, cegielnia, karczma i kuźnia — razem 33 dymy. Ziemia była gliniasta i żyzna, łąk dużo, lasu mało, a ryby łowiono w sześciu stawach.

Kościół — „eine von den Römischkatholischen vor der Reformation erbauete Kirche” — był dawniej filią Garczegorza, a teraz macierzystym kościołem inspekcji charbrowskiej; jako wsie gościnne trzymały się go Gęś i Lędziechowo, formalnie wcielone do katolickiego kościoła w Białogardzie. Parafia wyrosła z filii Garczegorza — tak notuje ją Müller w wykazie duchownych Pomorza — i według Schultza usamodzielniła się w 1784 roku.

Müller podaje, jak długo urzędowało kilku tutejszych duchownych. Josua Schwartz przesłużył pięćdziesiąt lat i zmarł w wieku dziewięćdziesięciu siedmiu lat; Thomas Heering — czterdzieści osiem; Daniel Konstantin Heineccius — trzydzieści trzy lata (22 września 1758 roku, już jako tutejszy pastor, był ojcem chrzestnym w Dzięcielcu, po niemiecku Zinzelitz); Rudolf Hoppe objął parafię w 1853 roku i odszedł na emeryturę 1 października 1900.

Dzisiejszy kościół, neogotycki, stanął w 1882 roku, a ołtarz i chrzcielnica są od niego starsze — według Franza Schultza z 1623 i z 1629 roku, według inwentarza Hugona Lemckego z 1693 i z 1699 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w samych Janowicach, prowadzonych jako obwód dworski, 426 ewangelików, a katolik był tu wtedy jeden. W początkach XX wieku parafia obejmowała Klein-Jannewitz, Rettkewitz, Rosgars, Chotzlow, Wobensin, Karolinenthal, Pöggerschow i Vitröse. Hrabia von der Osten z Groß-Jannewitz był też patronem kościoła w sąsiednich Krępkowicach, poświęconego 18 września 1906 roku.

W 1925 roku cała parafia liczyła 1017 mieszkańców, z czego 986 protestantów, czyli 97 procent, i 31 katolików, czyli 3 procent — to są liczby parafii, nie wsi. Urząd stanu cywilnego i kościół były na miejscu, katolicy podlegali Lęborkowi. Z tutejszej parafii wydzielono w 1926 roku nową gminę kościelną: dokumentem z 8 września ewangelicy gminy wiejskiej Mackensen zostali wypisani z gminy kościelnej Groß Jannewitz i połączeni w samodzielną gminę kościelną Mackensen, w tym samym okręgu lęborskim. Zgodę państwową na tę zmianę wydano osobno.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 2682 dusze, filię w Mackensen, oddaloną o 9 kilometrów, oraz miejsce kazań w Redkowicach, oddalone o 6 kilometrów. Duchownym pomocniczym był Hans Schulz.

Po 1945 roku Niemców wysiedlono, a kościół ewangelicki przejął Kościół rzymskokatolicki.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Franz Schultz podaje nazwisko pierwszego duchownego ewangelickiego w dwóch formach: Zetzmalka i Mathias de Corona. Schultz datuje usamodzielnienie parafii na 1784 rok, a Słownik geograficzny wymienia wsie należące do niej w 1658 roku. W datowaniu ołtarza i chrzcielnicy Franz Schultz podaje lata 1623 i 1629, a inwentarz Hugona Lemckego — lata 1693 i 1699.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, hasło „Janowiec”, Warszawa 1880–1902; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 250–251; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Th. Hering, „Beschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654”, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Janowice” — strona krajoznawcza FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), z dopiskiem z lipca 2020 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071–1072; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111.