Janowice — dawny kościół ewangelicki (Groß Jannewitz)

Dawny kościół ewangelicki w Janowicach — po niemiecku Groß Jannewitz — to neogotycka świątynia wzniesiona w 1882 roku; po 1945 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem świętego Józefa Rzemieślnika w parafii Garczegorze. O wyznaniu wsi przesądził ród dziedziców, opisywany w źródłach krótko jako „streng evangelisch”. Von Jannewitzowie trzymali patronat do 1799 roku, potem przeszedł on na hrabiów von der Osten, którzy władali majątkiem do 1945 roku; ostatnim właścicielem był Rüdiger Graf von der Osten.

Kościół wzmiankowano tu już około 1400 roku. W 1583 roku wizytator nie dotarł do Janowic: spis notuje je wśród ośmiu kościołów dekanatu lęborskiego, których nie odwiedzono „ob periculum salutis”, czyli ze względu na niebezpieczeństwo; wszystkie opisano jednym zdaniem jako zajęte przez „heretyków”. Pierwszego duchownego ewangelickiego wzmiankowano w 1569 roku; wyświęcił go biskup kujawski, choć duchowny był już ewangelikiem.

Janowice były w XVII wieku siedzibą synodu duchownych okolicy: 18 listopada 1643 roku jego pastorzy — Georg Frankenhagen, Servatius Wagner z Janowic, Johann Berychius z Charbrowa, Georg Achilles z Łebuni, Samuel Burck z Łeby i Johann Hankotius z Osiek — prosili gdańskie Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, któremu podpalono dom. Tutaj, obok Charbrowa i Garczegorza, znaleźli oparcie ewangelicy z Białogardy, rozproszeni po odebraniu im tamtejszego kościoła w 1644 roku. Słownik geograficzny podaje tę miejscowość pod nazwą Janowiec i odnotowuje, że wskutek Reformacji wcześnie stała się luterańska; w 1658 roku parafia obejmowała między innymi Witoradz (w gminnym programie opieki nad zabytkami wschodnia część dzisiejszej wsi Chocielewko, po niemiecku Vitröse), Niebędzino, Pogorszewo i Darżewo.

O tutejszej parafii zachowało się świadectwo rzadkie: własnoręczny opis stanu, w jakim proboszcz zastał parafię, obejmując ją w 1654 roku. Sporządził go jednak później, bo jednego z ówczesnych patronów nazywa już zmarłym. Thomas Hering zapisał, jak obejmował probostwo — oziminy były zasiane żytem, ale nienawiezione, więc kupił nawóz i zasiał zboża jare własnym sumptem; na własny koszt zbudował też komory na dziedzińcu plebanii, drewutnię i wozownię. O kościele pisze, że dwa lata wcześniej, w 1652 roku, zbudowano go na nowo aż po wieżę i wyposażono w małe ławki, a urządzono go dopiero później, po wojnie szwedzkiej: szlachta stawiała swoje ławy każdy własnym kosztem, pozostałe ławki i empory — z funduszu kościelnego. I zdanie, które tłumaczy, dlaczego o wcześniejszych dziejach wiadomo tak mało: „z pism i wiadomości nie znalazłem przy kościele niczego”.

Jeden z jego poprzedników, Josua Schwartz, był tutejszym duchownym przez pięćdziesiąt lat i ustąpił z powodu wieku i słabości.

Na nastawie ołtarzowej, datowanej na szczycie na 1693 rok, umieszczono herby fundatorów z podpisami „GEORG U. PAUL V. JANWITZ” i „BARBARA MARIA V. NATZMERIN”. Bogato rzeźbioną chrzcielnicę z 1699 roku, z pokrywą w kształcie świątyni ze scenami biblijnymi i Chrztem w Jordanie wewnątrz, ufundował Georg Pirch — głosi to napis na brzegu czaszy. W kościele wisiało drewniane epitafium z malowanym herbem Pirch-Rexin dla Wilhelminy von Rexin, żony polskiego generała von Pircha, z datą 1799. Wśród tarcz herbowych z okuć trumien rodzin patronów jedna nosi łaciński napis ku pamięci barona Ernsta Alexandra Hepburna ze szkockiego rodu, z datą 1745. Dwa bardzo ciężkie mosiężne lichtarze ołtarzowe mają 54 centymetry wysokości i niezwykle szerokie podstawy. Srebrny, częściowo złocony kielich wysoki na 29 centymetrów ufundowała w 1677 roku Barbara Maria von Janwitz; wykonał go złotnik L.

Kroll z Insterburga. Drugi, mały kielich srebrny, wysoki na 10,3 centymetra, Lemcke zaliczył do nielicznych średniowiecznych kielichów obu powiatów; dobrana do niego patena pochodzi z 1604 roku.

W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Janowice figurują jako miejsce, gdzie „najpierw była kaplica, potem parafia”. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii janowickiej trzydzieści cztery osoby ochrzczone, siedem zaślubionych i trzynaście zmarłych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Heinecciusa (1746).

W 1784 roku Janowice były siedzibą szlachecką milę na północny zachód od Lęborka, nad błotem lęborskim, naprzeciw wsi Wollin. Obok murowanego dworu i folwarku z pokaźną owczarnią mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesięciu zagrodników; był młyn wodny, cegielnia, karczma i kuźnia — razem 33 dymy. Ziemia była gliniasta i żyzna, łąk dużo, lasu mało, a ryby łowiono w sześciu stawach.

Według Schultza Janowice długo uchodziły za filię Garczegorza, ale już w 1784 roku były samodzielną parafią macierzystą; księgi metrykalne prowadzono od 1657 roku. Według opisu Pomorza Brüggemanna z 1784 roku kościół janowicki, „zbudowany przez katolików przed Reformacją”, był dawniej filią Garczegorza, a teraz jest kościołem macierzystym w inspekcji charbrowskiej. Wcielone były do niego Janowiczki (Klein-Jannewitz), Rozgorze (Rosgars), Pogorszewo (Puggerschow), Niebędzino (Niebendzin), Redkowice (Rettkewitz), Chocielewko (Chotzlow) i Viterese (tak w druku; Vitröse — w gminnym programie opieki nad zabytkami niemiecka nazwa Chocielewka Górnego), a jako wsie gościnne trzymały się go Gęś (Gans) i Lędziechowo (Landechow), formalnie wcielone do katolickiego kościoła w Białogardzie.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Janowicach, po niemiecku Groß Jannewitz, byli: Ernst Friedrich Doehling (1809–1852), wcześniej nauczyciel w korpusie kadetów w Słupsku, Rudolf Hoppe (1853–1900), Eduard Mallow (1900–1907), Justus Beyer (1908–1909) i Ernst Noeske (od 1909 roku); do parafii należały wówczas Janowiczki (Klein-Jannewitz), Redkowice (Rettkewitz), Rozgorze (Rosgars), Chocielewko (Chotzlow), Niebędzino (Wobensin), Żelazkowo (Karolinenthal), Pogorszewo (Pöggerschow) i Vitröse (w gminnym programie opieki nad zabytkami niemiecka nazwa Chocielewka Górnego).

Według Schultza (1912) parafia miała obok kościoła dwa miejsca nabożeństw w szkołach — w Redkowicach (Rettkewitz) i w Chocielewku (Chotzlow). W maju 1897 roku wydział teologiczny uniwersytetu w Greifswaldzie nadał Rudolfowi Hoppemu, z okazji pięćdziesięciolecia jego służby duchownej, doktorat honorowy teologii.

Parafia była niemal jednolicie ewangelicka: w 1925 roku spośród jej 1017 mieszkańców 986, czyli 97 procent, stanowili ewangelicy, a 31 katolików podlegało parafii w Lęborku. Z tutejszej parafii wydzielono w 1926 roku nową gminę kościelną: dokumentem z 8 września ewangelicy gminy wiejskiej Mackensen zostali wypisani z gminy kościelnej Groß Jannewitz i połączeni w samodzielną gminę kościelną Mackensen, w tym samym okręgu lęborskim. Zgodę państwową na tę zmianę wydano osobno.

W 1927 roku pastorem w Janowicach był Backhaus. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2682 dusze, filię w Mackensen, oddaloną o 9 kilometrów, i miejsce kazań w Redkowicach, oddalone o 6 kilometrów. Patronem, z wyłącznym prawem wyboru, był hrabia von der Osten z Janowic, a duchownym pomocniczym od 23 listopada 1931 roku Hans Schulz.

Ołtarz przeniesiono po wojnie do Wierzchucina, gdzie odnaleziono go i poddano restauracji w 2001 roku. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że po wojnie świątynię przeznaczono na spichlerz zbożowy, a w 1974 roku miejscowa ludność wymogła na władzach jej zwrot i w ciągu kilku tygodni doprowadziła kościół do użytku. 15 września 1974 roku biskup poświęcił kościół po generalnym remoncie; w wykazie czynności biskupa zapisano, że kościół był „przyjęty w ramach ustawy”. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku kościół przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 54).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Nazwisko pierwszego duchownego ewangelickiego, wzmiankowanego w 1569 roku, podawane jest w dwóch rozbieżnych formach — Zetzmalka albo Mathias de Corona. Datowania zachowanego wyposażenia są rozbieżne. Franz Schultz w monografii powiatu lęborskiego z 1912 roku datuje nastawę ołtarzową na 1623 rok, z herbami Jannewitzów i Natzmerów, a misę chrzcielną z herbem Pirchów na 1629 rok. Współczesny opis Lokalnej Organizacji Turystycznej Ziemi Lęborskiej podaje barokowy ołtarz z 1693 roku, fundacji Barbary Marii von Jannewitz z domu von Natzmer, i chrzcielnicę z 1699 roku. Choć według Schultza Janowice długo uchodziły za filię Garczegorza, własnych duchownych źródła notują tu od 1569 roku, a wykaz z lat 1710–1711 mówi, że „najpierw była kaplica, potem parafia”.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 250–251; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 2 (5. zeszyt całej serii): „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 217, 222; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 278, 367; „Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wieś Lęborska na lata 2023–2026”, załącznik do uchwały nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wieś Lęborska z 9 lutego 2023 roku, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego 2023, poz. 1108, s. 28; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 250–251; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 88; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemi Lęborskiej — Kościół pw. św. Józefa Rzemieślnika w Janowicach; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; Th. Hering, „Beschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654”, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071–1072; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 502–503, 420–421; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071–1072; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, R. 3, 1975, nr 1, s. 20; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; „Der Reichsbote” (Berlin), 6 maja 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).