Janowo — cmentarz ewangelicki

Janowo — po niemiecku Johannisdorf, wieś świętego Jana — leży w gminie Kwidzyn, nad Wisłą. W Janowie stał kościół parafialny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela, siedziba katolickiej parafii, a przy nim cmentarz przykościelny z drugiej połowy XIX wieku. Kościół, wzniesiony w latach 1867–1872, wpisano do rejestru zabytków 14 lutego 1994 roku pod numerem A-1439, a ten sam numer objął cmentarz przykościelny i bramę. W ewidencji konserwatorskiej cmentarz przykościelny figuruje pod pozycją 162 (działka 126).

Ewangelicy mieli własne miejsce pochówku: cmentarz założony w pierwszej połowie XIX wieku, w północnej części wsi, na wale wiślanym, na częściach działek 266 i 264 — w ewidencji pod pozycją 163. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 datuje go na pierwszą połowę XIX wieku, a najstarszy nagrobek na 1855 roku. W tym programie cmentarz figuruje jako zamknięty w 1961 roku; teren jest zaniedbany, układ wewnętrzny nieczytelny, porośnięty starodrzewem i samosiejkami.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) opisuje Janowo — „al. Janowa góra”, po niemiecku Johannisdorf — jako wieś kościelną parafialną w powiecie kwidzyńskim, „na nizinach prawego brzegu Wisły, prawie naprzeciw Gniewu”. W tym opisie wieś od strony rzeki zabezpieczała grobla. Wieś liczyła 1446 mórg, 64 budynki i 31 domów, 157 katolików i 126 ewangelików. Kościół katolicki murowano według Słownika od 1867 do 1871 roku, a nowa parafia miała 1123 dusze; wcześniej kościoła tu nie było. W okresie bez kościoła katolicy, „pomiędzy innowiercami na nizinach rozproszeni”, jeździli na nabożeństwo do Gniewu, na drugi brzeg Wisły.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Johannisdorf jako wieś. Notował tu 31 domów mieszkalnych i 287 mieszkańców, w tym 126 ewangelików, 157 katolików i cztery osoby innych wyznań. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Janowie 349 mieszkańców: 110 ewangelików, 235 katolików i czterech innych chrześcijan. 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 341; po niemiecku mówiły 124 osoby (98 ewangelików, 17 katolików i dziewięciu innych chrześcijan), a po polsku — 211 osób.

Spis z 1910 roku podaje wyznania osobno dla każdej grupy językowej, nie dla całej wsi; liczby z 1885 roku dotyczą wszystkich mieszkańców. W źródłach nie znaleziono kościoła ewangelickiego we wsi; wieś należała do parafii ewangelickiej w Gniewie, po drugiej stronie Wisły, a katolicka parafia miała siedzibę na miejscu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 83 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 162 i 163 (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, strona 76, pozycja 43; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 40, pozycja 38; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 104–105; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.