Jarcewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Jarcewie założono na planie czworoboku, na wschód od dworu. Ewidencja konserwatorska wymienia tu trzy pozycje: pod numerem 88 dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni czterech arów, pod 87 kaplicę stojącą na tym starym cmentarzu, pod 89 cmentarz rzymskokatolicki. Cmentarz jest użytkowany do dziś; od 1945 roku służy innej społeczności. Jarcewo, po niemiecku Zandersdorf, leży w gminie Chojnice.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Jarcewo należało do Jana Chryzostoma Czapskiego, potem do jego syna Adama, a od 1752 roku do Michała Drogosława Skórzewskiego i jego żony Ludwiki z Czapskich jako spadkobierców Franciszka Czapskiego. W wykazie wasali z 1774 roku 62-letni Michał Skórzewski, generał polski w stanie spoczynku, figuruje jako właściciel Jarcewa i kilku sąsiednich dóbr, między innymi Sąpolna i Konarzyn; mieszkał w Polsce, w miejscowości zapisanej jako Komorsze.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Zandersdorf jako majątek rycerski. Notował tu 18 domów mieszkalnych i 233 mieszkańców, w tym 106 ewangelików i 127 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Chojnicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1882 roku) opisywał Jarcewo pod nazwą Jarczewo, po niemiecku Zandersdorf, jako dobra rycerskie nad strugą Chojniczką, o milę od Chojnic. Naliczono tam 38 budynków i 18 domów, a mieszkało 127 katolików i 106 ewangelików. Parafię i pocztę wieś miała w Chojnicach, szkoła zaś była na miejscu.

U księdza Jakuba Fankidejskiego nazwa Zandersdorf pada jeden raz — w rozdziale o kaplicach chojnickich, w wyliczeniu majątków rodziny Dorengowskich, obok Szynfeldu i Łozy. W tym miejscu nie ma wzmianki o świątyni ani cmentarzu w Jarcewie. Hasło „Jarcewo” w Słowniku geograficznym dotyczy w większości stacji pocztowej w guberni smoleńskiej, a przy tutejszej wsi podaje odesłanie: „powiat chojnicki, ob. Jarczewo”.

W spisie z 1 grudnia 1885 roku, który ujął Jarcewo jako obszar dworski, naliczono 421 mieszkańców, wśród nich 225 ewangelików i 196 katolików. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Zandersdorf wśród miejscowości wielkiej parafii ewangelickiej w Chojnicach (Konitz), liczącej 8790 dusz. Kościół parafialny stał na rynku, pod patronatem magistratu, miał organy o dwóch manuałach, pedale i dwudziestu pięciu głosach. W kościele odnotowywano rocznie 250 chrztów, 180 konfirmacji, 60 ślubów, 4358 komunikantów i 172 pogrzeby.

Parafia ma ewangelickie księgi chrztów i zgonów od 1632 roku, księgi ślubów — od 1641, z przerwą w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XVII wieku.

Majątek rycerski Zandersdorf należał w 1891 roku do spadkobierców Beyricha, a w latach 1903–1912 do Ernsta Beyricha; miał wtedy około 660 hektarów. Odłączony od niego folwark Zawist (Sawüst) był w 1909 i 1912 roku osobnym majątkiem Carla Kreicha. Księga adresowa z 1928 roku wymienia przy Jarcewie Ernsta Beyricha, Marię Fischer i Karola Kreicha, a w latach 1934–1939 części Jarcewa należące do Marii i Rudolfa Fischerów trzykrotnie wpisywano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.

W pierwszym spisie Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, w obwodzie dworskim Jarcewo zapisano 354 mieszkańców — 298 katolików i 56 ewangelików — przy czym narodowość polską podało 196 osób, a niemiecką 158. W Jarcewie, bez należącego do obwodu Czartołomia, mieszkało wtedy 190 osób, w tym 45 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 152 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Konitz, s. 156, poz. 120; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 14, poz. 10; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Konitz, s. 499–500; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, hasło Konitz; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 343; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), poz. 87–89; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 118; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1934 nr 13 poz. 101, pozycja 3; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 183; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 129; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1166; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Jarcewo”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 52–53; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.