Jaromierz — cmentarz ewangelicki

W Jaromierzu, po niemiecku Klausfelde, znajduje się cmentarz ewangelicki. Wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków ma dla Jaromierza jeden wiersz, oznaczony jako cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez wskazania działki; ani wieku nekropolii, ani jej dzisiejszego stanu nie da się z niego odczytać.

Wieś leży w gminie Człuchów. W drugiej połowie XVI wieku była prywatną wsią szlachecką w województwie pomorskim Prus Królewskich, w granicach dawnego starostwa człuchowskiego — w 1571 roku trzymali ją wspólnie bracia Christof i Michel Hoppe. Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku weszła do pruskiego powiatu człuchowskiego w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1938 należała do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze. Po tej zmianie wieś leżała w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen): powiat człuchowski zaliczyła do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, która w tej części weszła w życie 1 października 1938 roku.

Ksiądz Panske wylicza Klausfelde wśród siedemnastu dóbr szlacheckich starostwa człuchowskiego, na których za rządów Latalskich zakładano zbory — jak pisze — „na świeżym korzeniu”. Panske dat ani nazwisk duchownych nie podaje.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Jaromierz należał do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763, ściślej 1767 roku, do jego siostry Franziski Albertiny, zamężnej von Somnitz, od 1777 roku do jej syna Johanna Friedricha von Somnitza, a od 1779 roku do Petera Nehringa. W wykazie wasali z 1774 roku Jaromierz figuruje wśród dóbr Franza von Somnitza, a w latach 1775–1776 — jego brata Johanna z Królewca.

Harnoch zapisuje nazwę wsi w formie Clausfelde. Starostowie człuchowscy z rodu Latalskich wyjednali miastu przywilej religijny za panowania Zygmunta Augusta, a luteranom oddano kaplicę zamkową i samą farę. W 1609 roku katolicy rozwiązali w Człuchowie parafię ewangelicką i siłą przejęli kościół farny. Odtąd — jak pisze Harnoch — „ewangelicy trzymali się kościoła w Clausfelde”, a od 1609 do 1826 roku miasto nie miało własnego duchownego ewangelickiego.

W 1826 roku gminę restytuowano, przy czym większość okolicznych ewangelików z obszaru sięgającego ponad trzy mile dała się przypisać do odnowionej parafii w mieście. Człuchów rok później otrzymał nowy kościół ewangelicki, wzniesiony na ruinach starego zamku. Dawne kościoły w Jaromierzu i w Stolzenfelde rozebrano w ciągu XIX wieku i nigdy ich nie odbudowano; w Stolzenfelde zostały po nich dwa dzwony.

Wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich podaje, że dla Klausfelde chrzty i śluby zapisywano od 1731 roku, a zgony od 1732 — podczas gdy własne księgi Człuchowa zaczynają się w 1815 i 1816 roku. Ta sama księga metrykalna, która obejmuje Jaromierz, prowadzi też zapisy Stolzenfelde od 1747 i 1790 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Klausfelde 17 domów mieszkalnych i 156 mieszkańców, w tym 146 ewangelików i dziesięciu katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Człuchowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 91 mieszkańców — 49 mężczyzn i 42 kobiety — w sześciu domach mieszkalnych i czternastu gospodarstwach domowych. W tej liczbie było 82 ewangelików i dziewięciu katolików; wiersz stoi w dziale obwodów dworskich, na stronie 162, pod pozycją 110. Obie parafie mieściły się w Człuchowie. Agathon Harnoch wymienia Jaromierz wśród miejscowości szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej, liczącej wtedy 5357 dusz.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia go słowami: „nagrobki zniszczpne, płyty uszkodzone, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz o powierzchni czternastu arów leżał przy szosie z Człuchowa, we wschodniej części wsi, na lekkim wyniesieniu obok sklepu i lasu; nie miał wtedy ogrodzenia ani bramy, a z nagrobków zostały dwie płyty i cztery mogiły. Najstarsza z płyt, z 1872 roku, należała do Carla Nehringa, właściciela tutejszego majątku, a wśród starodrzewu rosły dęby, klony, lipa i świerk w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 231 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, pozycja 110); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 216 (Schlochau); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 504–505; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; wykaz patronatów (Hoppe, 1571, Klausfelde, Kr. Schlochau); wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków województwa pomorskiego, gmina Człuchów, pozycja 60; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Jaromierzu, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1258 (s. 108); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 136–137; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.