Jaroszewy — cmentarz ewangelicki

Jaroszewy, po niemiecku Jarischau, leżą w gminie Skarszewy, na Kociewiu, i przed 1920 rokiem należały do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej. Po ewangelikach został cmentarz w południowo-zachodniej części wsi. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia go pod pozycją sto pięćdziesiątą pierwszą, a tuż obok, pod pozycją sto pięćdziesiątą, cmentarz bezwyznaniowy, który z nim graniczy; osobno, pod pozycją sto czterdziestą siódmą, ujęto zachowane ogrodzenie dawnego cmentarza. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 wymienia go jako cmentarz ewangelicki położony w południowo-zachodniej części wsi. W atlasie punkt na mapie wyznaczono według położenia wsi, nie przez pomiar samej nekropolii. Obiekt czeka na sprawdzenie w terenie.

Granica nadania dla joannitów z 1198 roku sięgała do Jarosou. Karczmę „Borr'sche”, później Barken Krug, sprzedano w 1753 roku M. Junczikowi. W 1772 roku Jaroszewy należały do dóbr pelplińskich i liczyły 39¾ włóki, a mieszkańcy byli katolikami. Rok wcześniej, przy wielkiej rekwizycji furażu ogłoszonej przez generała Bellinga, potajemnie uciekło stąd czterech chłopów, a dwóch dwa lata wcześniej; 11 włók leżało odłogiem.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 156 mieszkańców: 62 luteranów i 94 katolików; luteranie należeli do parafii w Skarszewach (Schöneck), katolicy — w Pogódkach (Poguttken). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Jarischau jako wieś chłopską z 34 gospodarstwami chłopskimi, 43 zagrodami chałupniczymi i 82 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 717, w tym 232 ewangelików, 476 katolików i dziewięciu baptystów. Ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach; katolicy — do parafii w Pogódkach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku, w części dla powiatu kościerskiego, na stronie czterdziestej, pod pozycją trzydziestą trzecią, wieś ma 798 mieszkańców. W tej liczbie było 226 ewangelików, 567 katolików i pięć osób wyznania mojżeszowego. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykazuje w Jaroszewach 885 mieszkańców, z czego po polsku mówiło 745 osób. W tym spisie po niemiecku mówiło 140 osób — wśród nich 133 ewangelików i siedmiu katolików.

W 1885 roku Jaroszewy podlegały ewangelickiej parafii w Skarszewach, a katolickiej parafii w Pogódkach. Spis z 1910 roku przypisuje wieś ewangelickiej parafii w Pogódkach. W 1890 roku w Pogódkach założono samodzielną parafię ewangelicką; spis ksiąg metrykalnych Bära notuje, że wszystkie tamtejsze rejestry, od chrztów po konfirmacje, zaczynają się w tym roku. Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Pogódki wśród szkół okręgu parafialnego Skarszew.

Karta cmentarza z października 1986 roku stwierdza krótko: „Cmentarz zdewastowany”. Z około osiemdziesięciu pięciu mogił zachowały się wtedy głównie obramowania i tumby, dwa napisy nagrobne oraz kilka niekompletnych ozdobnych ogrodzeń, a teren otaczało zniszczone obwałowanie kamienne. Najstarszy zachowany nagrobek — żeliwna tablica — należał do Juliusa Bendomira, żyjącego w latach 1845–1895; dobrze trzymał się drzewostan, ze szpalerami lip i brzóz. W drzewostanie wyróżniała się okazała lipa o średnicy stu trzydziestu centymetrów.

Dorota Abramowicz pisze w „Dzienniku Bałtyckim” z 2013 roku o cmentarzu z XIX wieku, ukrytym za domami i przedzielonym drogą. Po jednej stronie, jak twierdzą mieszkańcy, chowano katolików, po drugiej ewangelików. W zaroślach trudno już znaleźć pojedyncze groby; jeszcze dziesięć czy dwadzieścia lat wcześniej było ich tu kilka, a bramę i metalowy krzyż zabrali zbieracze złomu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pogódki (Pogutken) i podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Skarszewy; Jaroszewy — Parafia w Skarszewach; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 88, nr 99; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024–2027 (uchwała nr VII/52/2024 z 29 października 2024 roku); karta cmentarza w Jaroszewach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 11–12, pozycja 104; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 85; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 162–163; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; D. Abramowicz, „Jakieś groby tu były…”, „Dziennik Bałtycki”, 23 sierpnia 2013 roku, przekład niemiecki: „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 15–16.