Jarzębina — cmentarz mennonicki

Jarzębina leży w gminie Ryjewo, w powiecie kwidzyńskim, na skraju nadwiślańskich nizin. W dokumentacji konserwatorskiej obiekt opisano jako „cmentarz menonicki”, bez daty założenia, powierzchni, opisu położenia, liczby pochowanych i nazwisk z nagrobków. Punkt na mapie wskazuje wieś, nie granicę założenia. Cmentarz leży na niewielkim wzniesieniu, z zachowanym drzewostanem w formie alei. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024–2027 odnotowuje, że mimo podrostu samosiewów kompozycja i granice cmentarza pozostają czytelne.

Według programu zachowały się jedynie nieliczne fragmenty kamiennych steli oraz metalowych ogrodzeń. W tej samej gminie zachowały się dwa dalsze cmentarze mennonickie w Barcicach — jeden za zabudowaniami gospodarstwa numer 70, drugi przy drodze prowadzącej do ośrodka dla osób bezdomnych. W sąsiedniej gminie Sadlinki ewidencja notuje cmentarz mennonicki w Okrągłej Łące oraz cmentarz ewangelicko-mennonicki w Olszanicy, po którym została jedna stela.

Dawna nazwa wsi to Schulwiese. W źródłach nie znaleziono urzędowego aktu przemianowania po 1945 roku; utożsamienie opiera się na świadectwach pośrednich. Arkusz Messtischblattu 2179 Rehhof z 1906 roku podpisuje osadę w miejscu dzisiejszej Jarzębiny jako Schulwiese — wieś rzędową ciągnącą się wzdłuż wału wiślanego. W tym arkuszu podpis rozciąga się na blisko dwa kilometry: „Schul-” przy północnym końcu wsi, „wiese” przy południowym. Urzędowy punkt Jarzębiny z państwowego rejestru nazw geograficznych wypada dokładnie między dwiema połowami tego podpisu. Najbliższe inne nazwy na arkuszu to Rudnerweide od północy, Schardau od wschodu i Schadewinkel od południa.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Schulwiese jako wieś. W Schulwiese podręcznik notował 28 domów mieszkalnych i 206 mieszkańców. W tej liczbie wymieniono 90 ewangelików i 46 katolików. W podręczniku zapisano też 70 osób innych wyznań. Według tego podręcznika ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Gniewie; dzieci należały do okręgu szkolnego Schadewinkel.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Schulwiese 187 mieszkańców: 75 ewangelików, 59 katolików i 53 innych chrześcijan. Słownik geograficzny opisuje Schulwiese jako wieś w Pomezanii, w powiecie kwidzyńskim, z pocztą w Ryjewie. W haśle tym Słownik przy 187 mieszkańcach wymienia 29 domów, 36 dymów oraz 53 dyssydentów. Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Gniewie, po drugiej stronie Wisły. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś obejmowała 172,9 hektara i liczyła 117 mieszkańców. W tym spisie wieś miała 21 domów mieszkalnych i 25 gospodarstw domowych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 54 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16, 17 i 30, oraz arkusz gminy Sadlinki, pozycje 147 i 189, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie z 1906 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 104; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 94; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, hasło „Schulwiese”; Państwowy rejestr nazw geograficznych — Główny Urząd Geodezji i Kartografii; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024–2027 (uchwała nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.