Jasień — cmentarz ewangelicki

Jasień, po niemiecku Jassen, do 1945 roku należał do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze i był siedzibą parafii ewangelickiej. Cmentarz ewangelicki, datowany na przełom XIX i XX wieku i ujęty w ewidencji zabytków, leży na leśnym wzniesieniu na zachód od drogi do Mrogi Górnej; zachowały się fragmenty kilkunastu nagrobków, między innymi międzywojenna płyta z niemieckimi inskrypcjami. Starszy cmentarz otaczał kościół: inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje świątynię jako stojącą na wschód od dworu, na dawnym, stromo opadającym ku południowi cmentarzu. Na cmentarzu przy kościele stał wtedy jeszcze uszkodzony „krzyż kaszubski” — tak, w cudzysłowie, nazwali niemieccy wydawcy inwentarza drewniane krzyże nagrobne tej okolicy, z napisami dawniej malowanymi na ramionach.

Jego zdjęcie zamieszczono na tablicy 106 tego wydawnictwa, razem ze zdjęciami trzech takich krzyży z innej wsi powiatu bytowskiego, datowanych na 1866 i 1887 rok.

Zachowany szachulcowy kościół wzniesiono w miejscu kaplicy grobowej, którą około 1584 roku zbudował Hans von Wussow; nową świątynię postawił pod koniec XVII wieku Nikolaus Lorenz von Wussow, a na chorągiewce z datą 1699 przetrwał rodowy monogram Wussowów pod koroną. Kościół w Jasieniu nie został odebrany ewangelikom w 1637 roku. Monografia powiatu bytowskiego tłumaczy, że gdy zajmowano świątynie, wolności i dochody oraz przekazywano je Kościołowi katolickiemu, jedynie dwa kościoły — w Jasieniu i w Wielkim Pomysku — jako prywatna własność dziedziców pozostały poza zasięgiem tego zajęcia. Stronę katolicką reprezentuje ksiądz Jakub Fankidejski, który za Damalewiczem wymienia kościół w Jasieniu jako dawniej katolicki i pozostający pod prywatnym patronatem.

Wojna 1657 roku spustoszyła wieś doszczętnie — o ile zestawienie szkód, które w lutym tego roku sporządził Ludwig von Putkamer z Lubna, dotyczy tego Jasienia. Ostrożność jest tu konieczna: według inwentarza z 1938 roku Jasień był w XV–XVII wieku własnością von Wussowów (w 1628 roku siedział tu Lorentz Wussow), a do Putkamerów przeszedł dopiero w 1764 roku, kiedy kupił go Lorenz Heinrich von Puttkamer. Spalono murowany dwór kryty gontem dębowym, wzniesiony w 1632 roku, i wszystkie osiem chłopskich zagród, a gospodarza Jacoba Schabehla zarąbano; w całej wsi nie zostało, jak zapisano, nic prócz rocznego cielęcia.

W wykazie z 1719 roku Jasień ujęto razem z parafią macierzystą w Pomysku Wielkim: łącznie przypadły na nie dwadzieścia cztery chrzty, jedenaście osób zaślubionych i siedemnastu zmarłych. W spisie z 1777 roku Jasień ma już znów kościelnego. W 1784 roku Jasień leżał dwie mile na północny wschód od Bytowa, na wzniesieniu, niedaleko jeziora Łupawsko. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodników i zakrystian; była kuźnia i karczma, a do wsi należały folwarki i kolonie Krügke, Teerofen, Brandstädte, Babylonke, Busch-Schulitz, Barenbruch i połowa Neuendorf — razem 20 dymów.

Kościół był filią Pomyska Wielkiego w inspekcji bytowskiej; w 1780 roku przyznano tu królewskie pieniądze łaskawe na spuszczenie jeziora i mleczarnię przy Mydlicie.

Świątynię remontowano w 1810, w latach 1847–1851 i w 1925 roku. W Jasieniu przechowywano część archiwum superintendentury bytowskiej, dzielonego między tutejszą plebanię a plebanię w Bytowie; były w nim matrykuła kościelna Kołczygłów (Alt Kolziglow) z 1590 roku, matrykuła lubieńska z 1641 i wizytacje generalne w Budowie z lat 1590–1804.

Dzieje parafii to historia trzech usamodzielnień. Jasień był pierwotnie filią Wielkiego Pomyska (Groß Pomeiske). Parafia obejmowała — jak wylicza Ernst Müller — sam Jasień z Glashütte i Bahrenbruch, Buchwalde, Nową Wieś, Kłosy, Wussowke, Althütte i Neuhütte po stronie pomorskiej oraz Chosnitz z Bawerndorf, Mühlchen, Kamionken i Chosnitzforst po stronie zachodniopruskiej. W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale od kwietnia do 1 września 1871 roku, a potem od 1877 do 1894, Jasień znów był zarządzany z Wielkiego Pomyska. Aktem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, zniesiono unię parafialną z Pomyskiem Wielkim i erygowano własne probostwo; do parafii wcielono wtedy wsie z powiatu kartuskiego. Patronat sprawował właściciel dóbr w Jasieniu.

W 1928 roku dołączono jeszcze Łupawsko, przeniesione z parafii w Pomysku Wielkim. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1150 dusz. Pastorem był superintendent Ernst Engel.

Przejście nie odbyło się gładko. Gdy 17 listopada 1895 roku miał tu wygłosić kazanie duchowny przyjezdny, odmówiono wydania kluczy do kościoła — drzwi otworzył ślusarz pod ochroną żandarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawiła się na nabożeństwo. O sprawie pisała gazeta „Das Volk” 28 lutego 1896 roku.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Jasień, po niemiecku Jassen, był Wilhelm Kette, deputowany powiatowy (Kreisdeputierter). W 1879 roku majątek liczył 2422,26 hektara i miał krochmalnię i tartak. W 1905 roku Jasień należał do Roberta Schradera z Ciecholew w powiecie człuchowskim, a w 1911 roku do jego wdowy; oboje prowadzili majątek przez administratorów. Powierzchnia majątku spadła w tym czasie z 2457 do 1909 hektarów.

W 1928 roku Jasień z folwarkiem Bahrenbruch, liczący 1956 hektarów, należał do hrabiego von Dürckheima, który prowadził tu znaną hodowlę zbóż.

Ludność była w przewadze luterańska, w znacznej części kaszubska. Liczba mieszkańców zmieniała się nierówno — 162 osoby w 1819 roku, 375 w 1855, 380 w 1885, 344 w 1905, 376 w 1925, 206 w 1933 i 199 w 1936, po parcelacji majątku i wydzieleniu pięciu gospodarstw osadniczych; w 1925 roku naliczono tu zaledwie jedenastu katolików. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu — pozycja 53, strona 198 — 357 ewangelików, pięcioro katolików i czworo Żydów, z parafią ewangelicką na miejscu.

Po 1945 roku dawnych mieszkańców wysiedlono. Dziś służy rzymskim katolikom jako kościół filialny pod wezwaniem Bożego Ciała i figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-118 z 1959 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. O przynależność tutejszego kościoła toczy się spór. Szulist podaje Jasień jako filię Rokit, ale wydawcy inwentarza archiwów odrzucają to wprost: Jasień był filią parafii w Pomysku Wielkim. W archiwum parafialnym w Rokitach leżały jeszcze w 1970 roku akta budowy tutejszego kościoła z lat 1800–1875.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 31; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, część II, Stettin 1912, hasło Jassen, s. 77–78; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 216–219; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; zestawienie szkód Ludwiga von Putkamera z Lubben z lutego 1657 roku, w opracowaniu „Putkamer 1657” ze zbioru Heimatkreis Bütow (K.-D. Kreplin); A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102–103; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108–109; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 31; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39–40.