Kościół w Jasieniu (dawniej ewangelicki, szachulcowy 1699)

Jasień, po niemiecku Jassen, leżał do 1945 roku w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Kościół stoi na wschód od dawnego folwarku, na starym cmentarzu opadającym stromo ku południowi. Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy. Jest dziś kościołem filialnym pod wezwaniem Bożego Ciała, należącym do parafii w Rokitach; w ostatnich latach była remontowana. Wykaz rejestru zabytków opisuje ją jako szachulcową i datuje na 1699 rok, z przebudowami w XIX wieku; wpisano ją pod numerem A-118 decyzją z 22 września 1959 roku i od tej daty wezwanie Bożego Ciała jest poświadczone.

Od XV wieku do 1764 roku wieś należała do rodu von Wussow, spolszczanego jako Osowscy, i to dwór dał tu początek kościołowi. Około 1584 roku Hans von Wussow wzniósł kaplicę grobową — z dzwonem z tego samego roku — a pod koniec XVII wieku Nikolaus Lorenz von Wussow zbudował świątynię w dzisiejszej postaci; chorągiewka na wieży nosi datę 1699. Schematyzm diecezji chełmińskiej podaje inaczej: kościół parafialny ufundowano tu po 1365 roku, pod patronatem prywatnym, a od XVI wieku pozostawał protestancki.

Po Reformacji ludność była tu w przeważającej części luterańska. Gdy w 1637 roku odbierano luteranom świątynie ziemi bytowskiej, kościół w Jasieniu ocalał: jako kościół szlachecki, podobnie jak macierzysty w Wielkim Pomysku, pozostał ewangelicki nieprzerwanie. Z kościołów i kaplic tej ziemi w rękach ewangelickich zostały tylko trzy: te dwa oraz kościół świętego Jerzego pod Bytowem.

Wojna 1657 roku przeszła przez wieś dotkliwie. Murowany dwór kryty dębowym gontem, wzniesiony w 1632 roku, spalono, spalono też wszystkie osiem chłopskich zagród, a gospodarza Jacoba Schabehla zarąbano; w całej wsi nie zostało, jak zapisano, nic prócz rocznego cielęcia. W 1719 roku Jasień liczono razem z parafią macierzystą w Wielkim Pomysku: na obie przypadły dwadzieścia cztery chrzty, jedenaście osób zaślubionych i siedemnastu zmarłych. W spisie z 1777 roku Jasień ma już znów kościelnego.

W 1780 roku przyznano tu królewskie pieniądze łaskawe na spuszczenie jeziora i mleczarnię przy Mydlicie. Opis Pomorza z 1784 roku umieszcza wieś na górze, niedaleko jeziora Łupawsko, i liczy w niej dwadzieścia palenisk. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodników i zakrystian; była kuźnia i karczma, a do wsi należały folwarki i kolonie Krügke, Teerofen, Brandstädte, Babylonke, Busch-Schulitz, Barenbruch i połowa Neuendorf.

W 1784 roku kościół należał do inspekcji bytowskiej i był filią parafii w Wielkim Pomysku; wcielono do niego królewskie Łupawsko, szlachecką wieś Buchwalde (dziś Mydlita), chatę Liepienz oraz karczmę z chatą w Wubberow.

W 1810 roku podupadły budynek odnowiono i dostawiono do niego od południa przybudówkę. Długo kościół był filią Wielkiego Pomyska; własnego duchownego — wikariusza parafialnego — Jasień dostał w 1856 roku. Hermann Gribel pisał w 1858 roku, że parafia ma jeden kościół i jednego pastora, opłacanego tymczasowo przez Towarzystwo Gustawa Adolfa, a patron — właściciel majątku — daje mu bezpłatne mieszkanie. W połowie XIX wieku była to — jak podają opracowania — jedna z pięciu ewangelickich parafii ziemi bytowskiej.

🟡 Ernst Müller wymienia jednak jako pierwotne parafie synodu bytowskiego Bytów, Borzytuchom, Wielki Pomysk i Tuchomie, do których później doszły Sominy, a Jasień — wśród parafii nowo utworzonych, dołączonych do synodu później. Źródła różnią się co do przynależności kościoła. Szulist podaje Jasień jako filię Rokit, ale wydawcy inwentarza archiwów odrzucają to wprost: Jasień był filią parafii w Wielkim Pomysku. Szulist opierał się jednak na konkretnym śladzie — akta budowy tutejszego kościoła z lat 1800–1875 leżały jeszcze w 1970 roku w archiwum parafialnym w Rokitach.

Dokumentem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, rozwiązano prowizoryczne połączenie gmin kościelnych Wielkiego Pomyska i Jasienia i utworzono w Jasieniu osobną parafię z własnym proboszczem; wcielono do niej także ewangelików z kilku wsi powiatu kartuskiego. Do parafii należały między innymi Buchwalde, Klössen i Neuendorf, a w 1928 roku dołączono jeszcze Łupawsko, przeniesione z parafii w Wielkim Pomysku. Patron kościoła, Schrader, właściciel majątku rycerskiego w Jasieniu, uporczywie odmawiał uznania nowej parafii i na wszelkie sposoby próbował nie dopuścić do powołania pastora. Na jego polecenie drzwi kościoła i furtkę cmentarza zamknięto podwójnie, gdy 17 listopada 1895 roku Alexander Behrend miał wygłosić w Jasieniu kazanie gościnne; ponieważ odmówiono wydania kluczy, drzwi otworzył ślusarz pod osłoną żandarma, a zbór zebrał się na nabożeństwie licznie.

Rzecz opisała gazeta „Das Volk” 28 lutego 1896 roku. Tło sporu podał już w listopadzie 1895 roku „Berliner Tageblatt”, powołując się na inną gazetę: gdy konsystorz w Szczecinie mianował dla kościoła w Jasieniu — dawniej samodzielnego, a ostatnio filialnego, w którym pastor z Wielkiego Pomyska głosił kazania co trzecią niedzielę — własnego pastora, właściciel majątku odmówił jego uznania, ogłosił kościół wraz z gruntem swoją wyłączną własnością i zabronił nowemu pastorowi z niego korzystać, a służbie dworskiej zapowiedziano zwolnienie, gdyby poszła do kościoła. Dekretem wydanym 15 października 1902 roku w Kadynach król nadał gminie kościelnej w Jasieniu prawo nabycia w drodze wywłaszczenia około 30 arów gruntu majątku rycerskiego pod budowę plebanii z ogrodem.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w obwodzie dworskim Jasień 357 ewangelików, 5 katolików i 4 Żydów; w 1925 roku na 376 mieszkańców przypadało tylko 11 katolików. W całej parafii było inaczej: w październiku 1908 roku „Reichsbote” pisał, że z dwunastu jej miejscowości tylko trzy małe pozostały czysto ewangelickie, dwa majątki stały się całkowicie katolickie, a w ciągu dwóch lat liczba katolików wzrosła o 14 procent, ewangelików zaś zmalała o 5 procent.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku wikariuszami w Jasieniu, po niemiecku Jassen, byli: Friedrich August Triller (1856–1859), Karl Haack (1860–1862), Theodor Sauer (1863–1865), August Sahland (1866–1868), Friedrich Gottlieb Berger (1869–1871), Bernhard Pfannenberg (1871–1874), Theodor Freuer (1874–1877) i Karl Backer (1877); po utworzeniu samodzielnej parafii pastorami byli Alexander Behrend (1895–1897) i Friedrich Wilhelm Hübner (1898–1911).

W 1913 roku pastorem w Jasieniu był Krüger, którego we wrześniu tego roku mianowano pastorem w Bargischow w synodzie Anklam; parafię, z prywatnym patronatem i uposażeniem pierwszej klasy, ogłoszono wtedy jako wolną wskutek przeniesienia. Wikariusz August Sahland (1866–1868) musiał zamieszkać w Klössen, ponieważ w Jasieniu nie było dla niego mieszkania.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Jasień, po niemiecku Jassen, był Wilhelm Kette, deputowany powiatowy (Kreisdeputierter). W 1879 roku majątek liczył 2422,26 hektara i miał krochmalnię i tartak. W 1905 roku Jasień należał do Roberta Schradera z Ciecholew w powiecie człuchowskim, a w 1911 roku do jego wdowy; oboje prowadzili majątek przez administratorów. Powierzchnia majątku spadła w tym czasie z 2457 do 1909 hektarów.

W 1928 roku Jasień z folwarkiem Bahrenbruch, liczący 1956 hektarów, należał do hrabiego von Dürckheima, który prowadził tu znaną hodowlę zbóż. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1150 dusz. Patronem był hrabia von Dürckheim z Bundhorst koło Ascheburga w Holsztynie, a jego pełnomocnikiem hrabia von Dürckheim z Jasienia. Pastorem był od 16 maja 1917 roku superintendent Ernst Engel. Kierownictwo diecezji bytowskiej (Ephoralamt) powierzono mu w 1923 roku, a w grudniu 1935 roku minister do spraw kościelnych Rzeszy i Prus Kerrl powołał go do Prowincjonalnego Komitetu Kościelnego (Provinzialkirchenausschuss) dla Pomorza.

Kościół jest ryglowy, zamknięty trójbocznie i kryty trzciną — Heinrich Schulz nazwał go w 1963 roku jedyną pomorską świątynią o miękkim pokryciu dachu. Według inwentarza zabytków z 1938 roku kwadratowa szalowana wieża o boku 5,80 metra poprzedzała nawę 10 na 17,80 metra, zamkniętą trzema szóstymi, z boczną przybudówką od południa. Dębową wieżę wieńczyła czterospadowa, wygięta kopułka, a na chorągiewce widniały data 1699, ukoronowany monogram rodziny von Wussow, krzyż i gwiazda. Dach kryto trzciną, częściowo na podkładzie ze słomy, a wnętrze przykrywała drewniana kolebka podwieszona do belek. Ołtarz z początku XVII wieku jest starszy od samej budowli i uchodził za najznakomitszy w powiecie. Nastawa ołtarzowa jest z drewna sosnowego, zgrabnie rzeźbiona w formach późnego renesansu; w górnym polu ma malowane olejno na desce Zmartwychwstanie, a w polu środkowym nowszy wizerunek Chrystusa.

Dzwon z napisem „GLORIA IN EXCELSIS DEO” i nazwiskiem Hansa Jürgena Wussowa odlał w 1678 roku Wittwerk w Gdańsku; w 1902 roku przelano go, powtarzając napis. Drugi dzwon, o średnicy 38 centymetrów, z 1584 roku, nosi łaciński napis zaczynający się od słów „EN EGO CAMPANA NUNQUAM DENUNTIO VANA” oraz nazwisko Hansa Wussowa. Drewniana, malowana chrzcielnica na planie sześcioboku, wysoka na metr, ma na pokrywie kartusze z wersetami biblijnymi, a w jednej z nich herb rodu von Wussow. W kościele były cztery cynowe lichtarze ołtarzowe, wysokie na 47 centymetrów, na trójdzielnych cokołach wspartych na kulach. W kościele wisiały dwa obrazy olejne na płótnie z popiersiami Chrystusa i Jego Matki, w 1911 roku uszkodzone.

Na tutejszym cmentarzu stał jeszcze w 1938 roku uszkodzony „krzyż kaszubski” — tak, w cudzysłowie, nazwali niemieccy wydawcy inwentarza zabytków drewniane krzyże nagrobne tej okolicy, z napisami dawniej malowanymi na ramionach. Jego zdjęcie zamieszczono na tablicy 106 tego wydawnictwa, razem ze zdjęciami trzech takich krzyży z innej wsi powiatu bytowskiego, datowanych na 1866 i 1887 rok.

W Jasieniu przechowywano część archiwum superintendentury bytowskiej, dzielonego między tutejszą plebanię a plebanię w Bytowie; była w nim między innymi matrykuła kościelna Kołczygłów (Alt Kolziglow) z 1590 roku, matrykuła kościoła w Łubnie (Lubben) z 1641 roku i wizytacje generalne w Budowie z lat 1590–1804.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Zajście przy kościele podano wyżej pod datą 17 listopada 1895 roku, tymczasem korespondencja z Bytowa z 22 listopada 1895 roku, ogłoszona w „Berliner Tageblatt”, mówi o kazaniu próbnym nowego pastora z dnia poprzedniego. Według tej korespondencji kościół zastano zaryglowany, a ślusarz usunął kłódki siłą.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 59–60, 77–78; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 2 (5. zeszyt całej serii): „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 187; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 31; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, s. 77–78 (hasło Jassen, synod Bütow); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, strona 198, pozycja 53; H. Gribel (1858); H. Schulz (1963); Schematismus diecezji chełmińskiej; Kościół pod wezwaniem Bożego Ciała w Jasieniu — pomorskie.travel (rejestr A-118); B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 216–219, tabl. 106; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Ostpommersche Dörfer im schwedisch-polnischen Kriege”, „Aus dem Lande Bütow. Beilage zum Bütower Schloßkalender” 1939 (zestawienie Ludwiga von Putkamera z lutego 1657); E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102–103; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108–109; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 31; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 5887; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39–40; „Berliner Tageblatt” (Berlin), 23 listopada 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 listopada 1902 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 października 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 września 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 21 września 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 21 grudnia 1935 roku, s. 5 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal).