Jasna — dawny kościół ewangelicki (Lichtfelde, nieistniejący)

Jasna, po niemiecku Lichtfelde, leży na pograniczu Powiśla i Żuław Elbląskich; Abraham Hartwich nazywa ją ostatnim okręgiem parafialnym Małych Żuław Malborskich. Według Hartwicha parafia w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde albo Güldenfeld, była ostatnią parafią na Małych Żuławach Malborskich i należały do niej Campenau, Brodsende i Bruch. Wielki kościół Świętej Trójcy z lat 1320–1330 stoi nadal i jest katolickim kościołem filialnym.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku Jasna, po niemiecku Lichtfelde, otrzymała przywilej lokacyjny jako niemiecka wieś chłopska w 1350 roku, a tutejsza gmina przeszła na luteranizm prawdopodobnie w 1552 roku, za króla Zygmunta Augusta, przejmując wielki kościół parafialny, plebanię i ziemię proboszczowską. Ewangelicy modlili się tu od 1585 roku w wielkim kościele parafialnym, a pierwszym pastorem był według Hartwicha Mikołaj Waldau, „ostry obrońca prawdziwej nauki i wielki wróg filipistów”, który w 1611 roku odszedł do Przezmarku pod Elblągiem.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, był około 1585 roku duchowny ewangelicki, a później pastor Ostrowski — Polak, który przeszedł na luteranizm. Według Hartwicha po Mikołaju Waldau pastorem w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, był Teofil Klein, a od 1625 roku przez osiem lat Michał Niedrig, wcześniej pastor w Stalewie; według zapisu w księdze kościelnej Jeziora w 1634 roku przyszedł Jerzy Ninnickius, w 1636 roku powołany do Gniewu, a w tym samym roku Jerzy Severus, który w 1640 roku założył księgę kościelną Jasnej. Pastor Jerzy Severus, zmarły w 1652 roku po dwudziestu sześciu latach służby w Stalewie, Zwierznie i Jasnej, spoczął w krypcie wielkiego kościoła; według zapisków Richtera, na które powołuje się Hartwich, w 1670 roku kanonik Dziarabski kazał wydobyć ciało, a kości w większości wrzucono do kostnicy.

W 1653 roku pastorem był Jan Ostrovius z Lublina, dawny jezuita, który w 1658 roku został diakonem w Nidzicy.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 129) w drugiej połowie XVI wieku Czemowie zamienili dotychczasowy kościół parafialny w Jasnej na świątynię luterańską, która jako jedyny zbór szlachecki w województwie malborskim dotrwała do pierwszego rozbioru. Mikołaj Waldau objął luterański zbór w Jasnej jeszcze przed 1585 rokiem, a opuścił go, jak przypuszcza autor, już po przyjęciu przez tutejszych patronów, Czemów, kalwinizmu. Teofil Klein objął zbór w 1611 roku i opiekował się nim aż do śmierci w 1625 roku, a Jerzy Severus, który przybył do Jasnej w 1636 roku, przebywał tu aż do śmierci 16 listopada 1652 roku (s. 209–210).

Autor przypuszcza, że mniej więcej wtedy, gdy minister z Jordanek opiekował się zborem reformowanym w Sztumie (1615–1617), do sieci zborów Jednoty Wielkopolskiej włączono także Jasną; w marcu 1636 roku Fabian Czema, syn zmarłego w 1605 roku wojewody malborskiego, prosił seniorów w Lesznie o przysłanie do Jasnej polskiego duchownego, choć był tu już oprócz pastora luterańskiego minister niemiecki (s. 138).

Wielki kościół odebrano ewangelikom w 1668 roku, choć — jak podaje Hartwich — spłonął on już wcześniej, w czasie wojny szwedzkiej. Według Harnocha w 1668 roku kościół odzyskał w drodze procesu katolicki proboszcz z Thiergarten. Jan Wiśniewski przypisuje odzyskanie kościoła kanonikowi Stanisławowi Żeromskiemu, który wszedł przez to w konflikt z częścią szlachty pruskiej, a budowie własnej świątyni przez innowierców nie zdołał przeszkodzić.

Według Piotra Bireckiego spalony kościół, pozostający pod opieką rodziny Guldensternów, zdążył jeszcze odbudować Władysław Kazimierz Guldenstern i dopiero wtedy, w 1668 roku, odebrał go proboszcz katolicki, zmuszając ewangelików do budowy innego domu nabożeństw. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961) dodaje, że w 1585 roku kościół w Jasnej był pod patronatem Fabiana von Zehmena młodszego, a w 1668 roku czysto ewangeliccy mieszkańcy wsi musieli utrzymywać także nauczyciela katolickiego, choć nie było tu ani jednego katolickiego gospodarza; prawo do nabożeństw domowych do czasu budowy nowego kościoła gmina wykupiła wcześniej za wielkie pieniądze.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po śmierci pastora Jana Ostroviusa w 1661 roku ewangelicy w Jasnej żyli bez duchownego i bez nabożeństw, ponieważ w czasie drugiej wojny szwedzkiej, za Karola Gustawa, wielki kościół w Jasnej doszczętnie spłonął; dopiero w 1669 roku zbudowano pierwszy dom kościelny. W 1669 roku, gdy włościami rządziła wdowa po Zygmuncie von Güldensternie, gmina postawiła pierwszy własny dom kościelny.

Według Hartwicha w styczniu 1669 roku wdowa po Zygmuncie von Güldenstern powołała do Jasnej Jana Wismara z Dzierzgonia, który w 1673 roku przeszedł do Riesenkirch pod Prabutami; 4 stycznia 1673 roku przyszedł Michał Steinhövel z Zalewa, zmarły w 1681 roku i pochowany w Zalewie, w 1682 roku Krzysztof Bergmann, zmarły w 1683 roku, następnie Teodor Cunovius z Pogorzałej Wsi, który w 1688 roku zrezygnował z powodu prześladowań, a 24 sierpnia 1688 roku przeniesiono tu z Łozy (Losendorf) Jakuba Zillicha. Aleksander Klemp (1994, s. 139, 210) podaje, że w 1675 roku, wraz ze śmiercią starosty sztumskiego W. K.

Güldensterna, upadły zbory Jednoty w Jordankach i w Jasnej, oraz że Teodor Cunov (Cunovius) objął urząd pastora w Jasnej 6 lutego 1683 roku i opuścił tutejszą gminę luterańską w 1688 roku, ponieważ katolicki patron, obrażony jego kazaniem, domagał się przeprosin, na co Cunovius nie chciał przystać. Katoliccy dziedzice nie rezygnowali przy tym ze wszystkich uprawnień patronów: S. A. Konopacki zachował w 1688 roku w Jasnej prawo prezencji, wprowadzając na urząd nowego pastora luterańskiego Jakuba Zillicha (s. 145). Jan Wiśniewski, pisząc o nacisku duchowieństwa katolickiego na pastorów, podaje, że kanonik Żeromski wytaczał kolejne procesy Janowi Wismarowi z Jasnej i Janowi Attinentiuszowi, którego autor nazywa duchownym gmin reformowanych w Jordankach i Jasnej, a Michał Steinhövel musiał uciekać do Prus Książęcych, ale wrócił do Jasnej i dalej sprawował urząd.

Według Słownika geograficznego katolicy uznawali nowy zbór luterański w Jasnej za nieprawny i w 1678 roku miał on zostać zburzony; luteranie zagrozili jednak, że opuszczą wieś, a dziedzic Władysław Łoś cofnął ten nakaz i postarał się o nowy indukt, który zatwierdził ich wyznanie i kościół, dopóki na Żuławach trwać będzie kult luterański. Aleksander Klemp (1994, s. 158) pisze, że ludność ewangelicka w Jasnej, oburzona prześladowaniem pastora, zagroziła katolickiemu dziedzicowi, że opuści wieś; właściciel wsi stanął wtedy w jej obronie, a następnie wydał protestantom z Jasnej przywilej wyznaniowy.

Według Hartwicha 4 lutego 1695 roku pastora z Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, Jakuba Zillicha, kilku katolickich proboszczów pochwyciło na publicznej drodze i dotkliwie pobiło; skarga Żuław wskazała jako sprawcę sufragana chełmińskiego, będącego zarazem proboszczem w Jasnej, Rozgarcie i Tiergart. 4 sierpnia 1704 roku, za zgodą dziedziców i bez przeszkód ze strony duchowieństwa katolickiego, rozebrano dom kościelny z 1669 roku w ciągu jednego dnia i jeszcze tego dnia położono fundament pod nowy. Nowy dom stanął tak szybko, że już 11 września pastor Jakub Zillich wygłosił kazanie na jego poświęcenie; Martin Bergau, piszący w 1753 roku, podaje datę 1 września.

Przytoczony w kronice Piepkorna wykaz pastorów Isaaca Gödtkego podaje, że Jakub Zillich przesłużył w Łozie i Jasnej łącznie sześćdziesiąt dwa lata i dożył dziewięćdziesięciu lat i dwóch dni, a od 1721 roku pomagał mu jako ordynowany adiunkt syn, Johann Ernst, późniejszy pastor w Dzierzgoniu; w 1772 roku tutejszym pastorem był Simon Görcke. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 211) Jakub Zillich był w czasie pobytu w Jasnej prześladowany przez katolików i przebywał tu aż do śmierci 27 stycznia 1738 roku (urodził się według autora 13 stycznia 1655 roku; 🟡 wykaz Gödtkego podaje, że Zillich dożył dziewięćdziesięciu lat); jego syn Johann Ernst objął 1 lutego 1733 roku parafię ewangelicką w Dzierzgoniu.

Po jego odejściu ordynowano w Zalewie do Jasnej Jerzego Schumachera, który biegle władał językiem polskim; od 1733 roku jako równorzędny duchowny dzielił się on z Jakubem Zillichem dochodami z uposażeń pastorskich i zmarł nagle w Elblągu w czasie Wielkanocy 1738 roku. Szymon Görke (Simon Görcke), ordynowany w 1738 roku w Zalewie do Jasnej, objął zbór najpóźniej na początku sierpnia 1738 roku i zmarł w Jasnej w 1787 roku. Klemp korzystał z cennego, jak pisze, źródła: księgi chrztów tutejszego zboru luterańskiego z lat 1664–1750, przechowywanej w Archiwum Państwowym w Gdańsku (zespół 955, sygnatura 1); według niego ewangelicy polskojęzyczni z województwa malborskiego korzystali między innymi ze zboru w Jasnej (s. 21, 170–171).

Na wzgórzu Waldberg na południe od wsi rósł buk Hartwicha z żeliwną tablicą: w tym miejscu pastor Friedrich Hartwich pobłogosławił synów Fritza i Wilhelma, gdy w latach 1813–1815 poszli na ochotnika na wojnę z Napoleonem, i tu po wywalczonym pokoju synowie powitali rodziców; tablicę odnowiła rodzina w sierpniu 1873 roku. Na początku 1904 roku na zebraniu w Malborku, w którym wzięło udział około 80 osób, w większości posiadaczy z powiatów malborskiego, sztumskiego i elbląskiego, założono towarzystwo budowy wieży Bismarcka (Bismarckturm-Bauverein); od razu przystąpiły do niego 63 osoby. Towarzystwo chciało zebrać 36 000–40 000 marek na wieżę na Waldbergu koło Jasnej, która miała stanąć w bezpośrednim sąsiedztwie buka Hartwicha.

Radca sprawiedliwości Hartwich, nazwany w nekrologu najstarszym notariuszem Niemiec, urodził się w Jasnej 20 listopada 1824 roku jako syn superintendenta Hartwicha, a zmarł w Malborku w maju 1910 roku, w 86. roku życia, po sześćdziesięciu latach pracy w zawodzie, w tym czterdziestu w Malborku.

Katolickie protokoły wizytacyjne, które omówił Jan Wiśniewski, pokazują gminę w XVIII wieku. 13 maja 1749 roku wizytator uznał za niesprawiedliwe, że katolicy na równi z innowiercami musieli płacić na utrzymanie predykanta i luterańskiego organisty, czego biskup zakazał; biskup był też „głęboko poruszony” tym, że dysydenci odważyli się wyremontować swój dom modlitwy i ozdobić go wewnątrz malowidłami i obrazami, a mimo zakazu kupili nowe organy, i przekazał sprawę instygatorowi oficjała pomezańskiego.

W 1767 roku biskup zanotował, że „chłopi, należący do parafii w Jasnej wybudowali wspaniałą rezydencję predykantowi wyznania augsburskiego”, choć przy remontach budynków parafialnych byli oporni. W 1785 roku na terenie parafii mieszkało 666 protestantów, około 74 procent wszystkich mieszkańców.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Jasna dzieliła się w XVIII wieku na trzy działy: pierwszy należał do Róży Konstancji Potockiej z Losów, od 1751 roku do Dominika Losa i jego potomków, drugi — do Teresy Kruszyńskiej z Konopackich i od około 1742 roku do jej syna Antoniego, trzeci — od 1767 roku do Bogumiły Kalkstein z Kczewskich i jej synów, a od 1787 roku do Konstantego Kruszyńskiego.

W 1792 roku rozebrano dom kościelny z 1704 roku. Nowy, szachulcowy, z organami, lecz bez wieży, poświęcono 22 września 1793 roku; od 1856 roku miał trzy dzwony. Piotr Birecki (2021) wymienia Jasną wśród wsi, w których nowe, skromne kościoły szkieletowe mieli wznosić oficerowie szwedzcy w czasie wojny północnej.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Lichtfelde 113 domów mieszkalnych i 1232 mieszkańców, w tym 687 ewangelików, 506 katolików i 39 osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) Jasna, po niemiecku Lichtfelde, liczyła 687 ewangelików i 506 katolików; był tu kościół katolicki i luterański, a szkoły katolicka i luterańska istniały we wsi stale.

Według Harnocha kościół w Jasnej z 1793 roku był patronatu prywatnego; patronat opierał się na złożonym w rejencji w Kwidzynie funduszu kaucyjnym w wysokości 6000 marek, wspólnym dla fundacji kościoła ewangelickiego i katolickiego. Trzy dzwony wisiały od 1856 roku na dzwonnicy, wnętrze nakrywało sklepienie kolebkowe, ołtarz i ambona były rzeźbione, a nowo zbudowane organy miały pedał, dwa manuały i siedem rejestrów.

W 1890 roku parafia w Jasnej liczyła 1650 dusz, a rocznie notowano w niej 56 chrztów, 40 konfirmacji, 17 ślubów, 950 komunikantów i 40 pogrzebów; cmentarz w Jasnej był własnością kościoła. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1650 ewangelików; stosunki patronackie nie były jeszcze uregulowane, a pastorem był od 1894 roku Max Buttgereit.

Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków powiatu sztumskiego z 1909 roku opisał ostatni kościół ewangelicki w Jasnej. Budowę rozpoczęto 29 września 1792 roku. Ściany z drewnianego szkieletu wypełnionego cegłą miały 25 centymetrów grubości, a w szczytach pola wypełniono żółtą cegłą w ozdobnym wzorze. Wnętrze dzieliły dwa rzędy po sześć drewnianych słupów na trzy nawy: środkową nakrywało sklepienie kolebkowe, boczne — płaskie stropy, a empory biegły z trzech stron, także za ołtarzem, jak w starszych kościołach żuławskich. Ściany były bielone, sklepienie pomalowane w proste draperie, a balustrady empor w gałązki i girlandy liści. Wieży nie było, a budowlę dopełniał rząd starych topoli; z powodu niejasnych stosunków patronackich kościół był już wtedy źle utrzymany.

Większość wyposażenia przeniesiono z poprzedniego kościoła. Późnobarokową nastawę ołtarzową ze skręconymi kolumnami, z Ukrzyżowaniem, Barankiem i pelikanem, kupiono 7 marca 1705 roku za 181 talarów, a bogato złocony anioł chrzcielny — w tym samym roku za 37 talarów. Ambonę z Dobrym Pasterzem nad drzwiami i siedmioma figurami — Chrystusa, ewangelistów i dwóch apostołów — zbudowano w 1750 roku i pozłocono w 1751 roku, łącznie za 430 florenów. Z dawnego prospektu organowego zostały tylko figury Dawida i dwóch aniołów. Ławki, zapewne z kościoła z 1704 roku, miały na przednich ściankach sceny biblijne w strojach z początku XVIII wieku, a na balustradach empor wisiały liczne tabliczki trumienne z XIX wieku.

Schmid wymienia też kielich elbląskiego złotnika Alexandra Tolckemita, ufundowany w 1679 roku przez Elisabeth Scholtz z domu Arent, złocony kielich z 1742 roku z czasów pastora Simona Görckego, wykonany przez Sigismunda Tolkemita, dzban na wino z 1770 roku, mosiężne lichtarze ołtarzowe z 1694 roku oraz dwa żyrandole, ufundowane w 1682 roku przez wdowę po Mattheisie Beneke i w 1708 roku przez Michaela i Elisabeth Benicke. Na cmentarzu przy kościele stało kilka steli nagrobnych w stylu rokoka i klasycyzmu, wśród nich szczególnie oryginalna z 1805 roku, a brama cmentarna, służąca zarazem za schowek na mary, była prostą budowlą z desek pod dachówką.

Kościół z 1793 roku stał we wsi do końca lat pięćdziesiątych XX wieku i dziś go nie ma.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Harnocha gmina przeszła na luteranizm prawdopodobnie w 1552 roku, a według Hartwicha ewangelicy modlili się w wielkim kościele od 1585 roku. Według Hartwicha ewangelicy w Jasnej zostali bez duchownego po śmierci pastora Jana Ostroviusa w 1661 roku, a według innego zapisu Ostrovius już w 1658 roku został diakonem w Nidzicy. Według Hartwicha wielki kościół spłonął w czasie wojny szwedzkiej doszczętnie, a według Piotra Bireckiego odbudował go jeszcze Władysław Kazimierz Guldenstern, zanim w 1668 roku odebrał go proboszcz katolicki. Inną chronologię duchownych podaje Jan Wiśniewski: Jan Ostrovius (u niego Ostrow) opuścił Jasną w 1666 roku, jego następcą był Michał Steinhövel, a Jan Wismar był pastorem w Jasnej w latach 1667–1673; według Hartwicha Wismar przyszedł w styczniu 1669 roku, a Steinhövel dopiero w 1673 roku.

Aleksander Klemp (1994, s. 210–211) podaje, że Jan Ostrow (Ostrovius) opiekował się zborem w Jasnej w latach 1653–1658 i w 1658 roku opuścił Jasną z powodu szykan miejscowego proboszcza katolickiego ks. S. Żeromskiego; że Jan Wismar (u Klempa: Vismar) otrzymał zbór w Jasnej w styczniu 1667 roku i w 1673 roku przeniósł się do Prus Książęcych; i że Jakub Zillich 15 sierpnia 1688 roku opuścił Łozę, a 25 sierpnia właściciele Jasnej osadzili go przy tutejszym zborze — według Hartwicha przeniesiono go tu 24 sierpnia 1688 roku. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903, s. 71) podaje, że Mikołaj Waldau był pastorem w Jasnej w latach 1585–1603, potem go stąd wypędzono i przez kilka lat żył na wygnaniu, a pastorem w Przezmarku został w 1609 albo 1611 roku; według Hartwicha odszedł do Przezmarku w 1611 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Nicolaus Waldau (1585), George Nennichius (1634), Georg Severus (1636), Michael Steinhöfel (1673), Christoph Bergmann (1681), Johann Simon Görke (1738–1787), Friedrich Simon Hartwich (1787), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1827), Alexander Julius Friedrich Steinbrück (1831), Alexander Friedrich Ludwig Steinbrück (1864), Bruno Schirlitz (1913), Hans Zollenkopf (1935). Bez podanego roku: Theophil Klein.

Aleksandra Paprot, która w lipcu 2010 roku badała cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, opisała ewangelicki cmentarz w Jasnej jako zapomniany. Kilka grobów i żeliwny krzyż przetrwały na prywatnej posesji, w zagrodzie między stertami drewna. Właścicielka dbała o widoczne groby, sadziła na nich przebiśniegi i zapalała lampki, licząc, że przyjedzie jeszcze ktoś z potomków pochowanych; dawniej przyjeżdżali tu starsi Niemcy. Większość mieszkańców wsi nie wiedziała o cmentarzu.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 96, 176, 177, 267; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Lichtfelde”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 176–177, 267–269; M. Bergau, „Die gesamte Priesterschaft der ungeänderten Augspurgischen Confeßion…”, Danzig 1753; „Jasna (wieś)”, Wikipedia; „Jasna (Dzierzgoń)”, Wikipedia (wersja niemiecka); „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 73; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 103, 204; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 129, 145–146, 150, 160, 162, 253; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, z. 3: „Kreis Stuhm” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 286–289; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1097 (s. 49–50); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 198–199; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 103; t. 2, s. 614; t. 3, s. 724, 946; t. 4, s. 1257; t. 6, s. 1588, 1694, 1754, 1756; t. 7, s. 1907, 2057; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 10 lutego 1904 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 9 maja 1910 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 39, 41, 69–70; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 16; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 71; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 21, 129, 138–139, 145, 158, 170–171, 209–211; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36.