Jastarnia (Bór) — szkoła z nabożeństwami (1758)

W Jastarni Gdańskiej, czyli w Borze (po niemiecku Danziger Heisternest), burmistrz gdański i administrator Helu Karl Groddeck zbudował w 1758 roku na własny koszt szkołę, która służyła zarazem za miejsce nabożeństw. Groddeck sam opisał, jak do tego doszło. Obejmując administrację Helu, zastał mieszkańców Boru, jak pisał, „zupełnie nieokrzesanymi i nieobeznanymi z chrześcijaństwem”; sołtys i radni tłumaczyli mu, że kościół i szkoła są od nich zbyt daleko. Zaproponował im więc szkołę na miejscu, w której w niedziele i święta mieliby się gromadzić, by służyć Bogu modlitwą, śpiewem i słuchaniem Słowa Bożego czytanego przez nauczyciela, a w pozostałe dni uczyć dzieci chrześcijaństwa, czytania i pisania. Mieszkańcy przyjęli to z radością. Budowa kosztowała go 1497 florenów i 8 groszy.

Pierwszym nauczycielem został Johann Friedrich Grütz, który władał językiem niemieckim i polskim; z dochodów helskich dostawał 25 florenów kwartalnie, a mieszkańcy płacili mu czesne i oddawali część połowu ryb. Grütz uczył do 1786 roku, choć w 1782 roku otrzymał upomnienie, bo utwierdzał ludzi w zabobonach; po nim szkołę prowadził Johann Heinrich Rachau, poświadczony jeszcze w 1812 roku. Od lat sześćdziesiątych XVIII wieku w rachunkach Helu pojawiają się wydatki na pomoce szkolne: w 1764 roku na elementarze i katechizmy, w 1768 roku na elementarze polskie i niemieckie, w 1770 roku na katechizmy i w 1771 roku na katechizmy polskie.

Bór założył magistrat gdański pod koniec XVI wieku na krańcu swojego terytorium i osadził w nim najpierw luterańskich rybaków z Helu; ewangelicy z Boru należeli do parafii w Helu. Z czasem, pod wpływem sąsiedniej, kaszubskiej i katolickiej Jastarni Puckiej, mieszkańcy zmienili język, a potem wyznanie. Hermann Mankowski zanotował w 1906 roku, że w szkolnej bibliotece przechowywano polsko-luterańską Biblię z czasów założenia szkoły, a w 1900 roku na 406 mieszkańców wsi przypadał jeden ewangelik.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Hel (Hela) i podaje tu 4 ewangelików.

Źródła: M. Foltz, „Kirchen, Schulen und Brüderschaften auf Hela vor der preußischen Besitzergreifung”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins” 7 (1908), nr 4, s. 64–65 (z listem Karla Groddecka); H. Mankowski, „Die Halbinsel Hela”, Danzig [1906], s. 53; C. Girth, „Geschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit”, Danzig [1891], s. 34–35, 52–53; wskazanie Agnieszki Godfrejów-Tarnogórskiej, korespondencja z autorem atlasu, 8 października 2026 roku; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.