Jaźwiska — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Jaźwiskach leży na rozwidleniu dróg do Rakowca i Opalenia. W wojewódzkiej ewidencji cmentarzy figuruje pod pozycją 343, w gminnej ewidencji zabytków miasta i gminy Gniew — pod pozycją 41. Własnego kościoła ani domu modlitwy ewangelicy w Jaźwiskach nie mieli.

Jaźwiska leżą na lewym brzegu Wisły, na południe od Gniewu. Wieś lokowano w 1355 roku na trzydziestu czterech włókach i na prawie chełmińskim; przywilej wydał komtur gniewski Jan von Falkenstein, nazywając ją na wstępie wsią niemiecką. Słownik geograficzny rozróżnia dwie wsie tej nazwy — Jaźwiska Wielkie (Groß Jesewitz) i Jaźwiska Małe (Klein Jesewitz) — obie w powiecie kwidzyńskim. Od XVI i XVII wieku osiedlali się tutaj olędrzy. Obszar należał do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w Prusach Zachodnich — lewobrzeżną, gniewską część powiatu przyłączono do Polski w 1920 roku, a pierwszy spis Rzeczypospolitej notuje wieś w osobnym powiecie gniewskim.

W 1906 roku wieś objął strajk szkolny przeciw niemieckiej nauce religii. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Jaźwiskach Wielkich 662 mieszkańców, wśród nich 82 ewangelików i 580 katolików. W Jaźwiskach Małych spis wykazał czternastu mieszkańców, z tego pięciu ewangelików. Słownik geograficzny podaje dla Jaźwisk Wielkich 529 katolików i 91 ewangelików. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku naliczył tu 780 mieszkańców, w tym 39 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podały 752 osoby, niemiecką 28. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewie — tak podaje spis z 1885 roku dla obu wsi. We wsi działała ponadto ewangelicka ochronka prowadzona przez niemieckie diakonisy, czynna do 1945 roku.

Zmarłych z tej wsi zapisywano w Gniewie: tamtejsza parafia ewangelicka prowadziła osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, księgi ślubów od 1681, a chrztów od 1682; około 1890 roku liczyła 3052 dusze, a jej kościół na rynku poświęcono 3 sierpnia 1823 roku.

Wizytacja z około 1583 roku notuje w Jaźwiskach dwunastu gospodarzy, którzy oddawali parafii w Opaleniu po pół korca żyta i tyleż owsa. Późniejsza wizytacja zapisała, że dwunastu gospodarzy z Jaźwisk, dawniej przynależnych do tej parafii, zmęczonych odległością przeniosło się do heretyckiego duchownego w Tymawie. W Tymawie gospodarze ci grzebali też zmarłych. Wydawca wizytacji zauważył przy tym, że skoro wizytator nazywa duchownego z Tymawy heretykiem, tamtejszy kościół nie był wtedy zwrócony katolikom — stało się to w 1596 roku, podobnie jak w wypadku pozostałych kościołów wokół Gniewa; dlatego zapis ten wydawca zalicza do wizytacji z 1596 roku.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku określa jego stan słowami „Zaniedbany i zdewastowany”. Większość mogił zarosła wtedy wysoką trawą i krzewami, a najstarszy nagrobek nosił datę 23 marca 1869 roku.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Jaźwiska miały tych samych właścicieli co sąsiednie Halbdorf: Justynę z Pstrokońskich, hrabinę von Schlieben, jej córkę Eleonorę, owdowiałą księżnę von Aschen, i od 1746 roku hrabiego Pawła Dąmbskiego (Lubraniec-Dąmbski), a od 1777 roku były dobrami królewskimi. W wykazie wasali z lat 1774–1775 figurują wśród dóbr 62-letniego hrabiego Pawła Dąmbskiego, kasztelana brzeskokujawskiego, mieszkającego w Ostrowitem.

Pod tą nazwą urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne hasła i nie wiadomo, którego z nich dotyczy ten cmentarz: pod hasłem Groß Jesewitz (wieś) — 77 domów mieszkalnych i 620 mieszkańców, w tym 91 ewangelików i 529 katolików; pod hasłem Klein Jesewitz (wieś) — dwa domy mieszkalne i 15 mieszkańców, w tym siedmiu ewangelików i ośmiu katolików. W obu miejscowościach ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Gniewie.

Pod koniec XIX wieku zmieniła się przynależność parafialna wsi. W grudniu 1898 roku berlińska „Tägliche Rundschau” doniosła, że z ewangelików z Wessel, należących dotąd do parafii w Nowem (Neuenburg) w diecezji świeckiej, oraz z ewangelików z majątku Opalenie (Gut Münsterwalde), z Eichwalde, Jaźwisk, Fielitz i Aplinek (Applinken), przypisanych dotąd do parafii w Gniewie, utworzono nową gminę kościelną Opalenie (Münsterwalde).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Opalenie (Münsterwalde) i podaje tu 42 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Jaźwiska”; „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, wykaz gmin według spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzyński, s. 76, poz. 31 (Groß Jesewitz) i poz. 56 (Klein Jesewitz); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 11; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski… facta, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1–2 (wizytacje parafii Opalenie: z. 1, s. 77, i z. 2, s. 302–303; datowanie we wstępie wydawcy, z. 1, s. XXI–XXII); wojewódzka ewidencja cmentarzy, gmina Gniew, pozycja 343; gminna ewidencja zabytków miasta i gminy Gniew, pozycja 41; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (parafia Mewe); karta cmentarza w Jaźwiskach, oprac. A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 256 (s. 10), nr 1162 (s. 69), nr 1165 (s. 70); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 104–105; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).