Jegłownik — dawny kościół ewangelicki (Fichthorst)

Jegłownik (po niemiecku Fichthorst) leży w gminie Gronowo Elbląskie na Żuławach. Kościół stoi w północnej części wsi, przy cmentarzu. Obecną świątynię wzniesiono na początku dziewiętnastego wieku: portal regionalny poświęcony Żuławom podaje rok 1805 i budowniczego, Georgiusa Jacubowskiego; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje budowlę na rok 1804. Poprzedniczka pochodziła z 1641 roku.

Kościół nazywano dawniej Neukirch, od osady, która wraz z Fichthorst i Friedrichsbergiem złożyła się na dzisiejszy Jegłownik. Abraham Hartwich zapisał, że pierwszym pastorem był Mikołaj Bachmann, przeniesiony tu w 1642 roku z Marzęcina; w następnym roku odszedł do kościoła świętej Anny w Elblągu. Potem przez trzynaście lat parafia nie miała duchownego — jak przypuszcza Hartwich, z powodu zakazu ze strony katolików.

W 1656 roku przybył Joachim Hannemann, który służył tu do śmierci w 1670 roku. Agathon Harnoch datuje przybycie Bachmanna na 1641 rok. Kościół ma konstrukcję ryglową wypełnioną czerwoną cegłą; jest trójnawowy, wzniesiony na planie prostokąta, z murowaną czworoboczną wieżą od zachodu. Z dawnego wyposażenia zachowały się grupa Ukrzyżowania z 1691 roku oraz prospekt organowy i ambona z osiemnastego wieku.

Kościół w Jegłowniku był świątynią parafii Neuheide. Według Harnocha założyli ją w 1641 roku ewangeliccy gospodarze z Rogatau i Hopferau, którzy na jednym z najwyższych punktów niziny elbląskiej urządzili cmentarz i postawili na nim kościółek w kształcie małego domu wiejskiego; poświęcił go w 25. niedzielę po Trójcy Świętej 1641 roku senior ministerium elbląskiego Balthasar Boidius. Obecny kościół, pod patronatem królewskim, poświęcono w 21. niedzielę po Trójcy Świętej 1804 roku; szachulcową wieżę zbudowano w 1839 roku, dwa dzwony pochodzą z 1841 roku. Poprzeczna belka z krucyfiksem podpierała sklepienie nawy środkowej, ołtarz i ambona tworzyły jedną całość, a organy z pedałem i osiemnastoma głosami, przeniesione ze starego kościoła, poświęcono ponownie w 1857 roku.

W kościele znajdowało się epitafium wielkiego podróżnika, pastora Friedricha Bahmela, zmarłego w 1678 roku, a przed ołtarzem płyta nagrobna pastora George Arenda, zmarłego w 1751 roku. Parafia liczyła według Harnocha 4350 dusz, a obok nich 200 mennonitów i około 40 baptystów.

Kerstan podaje, że budową kościoła, rozpoczętą wiosną 1641 roku i ukończoną jesienią, kierowali burmistrz Israel Hoppe, kamerariusz Sigismund Meienreis i sędzia ziemski Heinrich Horn, a poświęcenie 17 listopada 1641 roku opisał wierszem elbląski rajca Friedrich Zamehl. W latach 1689–1704 organistą był tu Nikolaus Schröter, wykształcony w Lipsku. W 1804 roku stanął nowy kościół w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem kamiennym, kryty dachówką, a w 1901 roku parafia zbudowała dom parafialny — jedyny w powiecie.

Piotr Birecki podaje, że do szachulcowego, barokowego korpusu dobudowano w 1878 roku ceglaną wieżę.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 402 mieszkańców: 388 luteranów, jednego reformowanego, ośmiu katolików i pięciu mennonitów; luteranie należeli do parafii Neukirch in der Niedrung.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Fichthorst — razem z rogatką szosową nr 5 i osadą Hengstberg — jako królewską wieś chałupniczą z trzema gospodarstwami chłopskimi i 97 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 86 budynków mieszkalnych i 1065 mieszkańców. Ewangelicy należeli do parafii w Neuheide; katolicy — do parafii w Elblągu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku notuje Fichthorst na stronie 2 pod pozycją 20: 982 mieszkańców, w tym 441 mężczyzn i 541 kobiet. W tej liczbie wykaz notuje 946 ewangelików, 32 katolików i czterech innych chrześcijan; wyznania mojżeszowego nie odnotowano. Wieś miała parafię ewangelicką w Neuheide, katolicką zaś w Fischau, czyli w sąsiednim Fiszewie. W wykazie przy nazwie wsi stoi odsyłacz do pozycji 99 — obszaru dworskiego Elbinger Territorium.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3984 ewangelików; patronem był król, a duszpasterzami byli Gottlieb Mootz (od 1883 roku) i wikariusz Johannes Seeger (od 1897 roku).

Kościół był pierwotnie ewangelicki. Po 1945 roku przejęli go katolicy; dziś jest to rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Według Roberta Ziemiańskiego poświęcił go w 1946 roku ksiądz Ludwik Białek, proboszcz katolickiej parafii świętego Mikołaja w Elblągu. Remontowano go w latach 2012–2013.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kerstan pisze, że Joachim Hannemann przyszedł z Łęcza w 1643 roku i zmarł jako pastor w Jegłowniku w 1665 roku, a w latach 1658–1660, w czasie wojny szwedzko-polskiej, nie mógł sprawować urzędu; Hartwich podaje lata 1656 i 1670. Kościół ma według opisu konstrukcję ryglową wypełnioną czerwoną cegłą, a Kerstan pisze o nowym kościele z 1804 roku w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem kamiennym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Neuheide i podaje tu 752 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 418; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Elbing, strona 2, pozycja 20 (odczyt ze skanu); portal krajoznawczy Żuław, hasło Jegłownik w gminie Gronowo Elbląskie; Encyklopedia Warmii i Mazur, hasło Gronowo Elbląskie; karta obiektu w bazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl), hasło Jegłownik; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom II, hasło Fichthorst; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 6, nr 54; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 217; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 130; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 274–275; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 39; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77, pozycja 57; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 190–191.