Jelonki — dawny kościół ewangelicki (Hirschfeld)

Kościół w Jelonkach (po niemiecku Hirschfeld) to budowla gotycka z drugiej ćwierci XIV wieku, przebudowana w połowie XIX wieku. Dziś nosi wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że Jelonki były według Töppena dawną siedzibą archiprezbitera, a kościół, pod patronatem prywatnym i w czasach katolickich w archiprezbiteracie elbląskim, nie jest orientowany — biegnie z południowego zachodu na północny wschód — i powstał zapewne w połowie XIV wieku. Z zewnątrz wyróżnia go wysoka na około 19 metrów wieża z cegły w wątku gotyckim, z dachem namiotowym z 1830 roku i uskokowym ostrołukowym portalem; w przyziemiu miała mieć dwa przęsła sklepień krzyżowych, nigdy niewykonanych, a układ wnęk i blend czyni z niej rodzaj dwuprzęsłowej kruchty, co według Boettichera świadczy o dawnym znaczeniu miejsca. Szczyt północno-wschodni zdobią pary ostrołukowych blend i resztki żabek.

Środkową nawę nakrywa deskowe sklepienie wsparte z każdej strony na czterech drewnianych słupach, z rokokowymi malowidłami; empora organowa stoi na czterech kolumienkach z połowy XVII wieku. W narożu północnym zachowała się zaniedbana szafka sakramentalna, a drzwi zakrystii mają gotyckie okucia. Mensa ołtarza jest gotycka, nastawę z amboną wyrzeźbiono na przełomie XVII i XVIII wieku, a z sufitu zwisał anioł chrzcielny z muszlą. Sprzedany w 1890 roku dzwon nosił napis „O rex gloriae veni cum pace” i imię ludwisarza Hermana; datę Boetticher odczytywał jako zapewne 1502. Na ścianach bocznych umieszczono tabliczki z siedmiu trumien członków rodów szlacheckich z lat 1727–1763.

Organy zbudował warsztat Andreasa Hildebrandta; Jan Janca i Werner Renkewitz datują je na około 1725 roku. Według Krzysztofa Urbaniaka właśnie tu Hildebrandt po raz pierwszy zastosował układ prospektu, który w 1728 roku powtórzył w Pruszczu Gdańskim: dolną kondygnację prospektu wypełniało 49 piszczałek rejestru Principal 8’, a w górnej, obok pól z niemymi piszczałkami, stały figury muzykujących aniołów z mechanizmem uderzającym w mosiężne dzwonki. W wieży kościoła zachowały się trzy miechy klinowe z urządzeniem dla kalikanta.

W 1852 roku nieznany organmistrz, prawdopodobnie z rodziny Scherweitów z Królewca, dobudował czterogłosowy pedał, w 1871 roku August Terletzki wymienił część rejestrów, a w 1917 roku skonfiskowano piszczałki frontowe, których jeszcze w 1930 roku nie uzupełniono. Metalowa tabliczka pod środkową wieżyczką prospektu głosi, że w 1932 roku organy odnowiła królewiecka firma „Bruno Goebel & Söhne” z fundacji doktora honoris causa Augusta Madsacka z Hanoweru, urodzonego w Jelonkach. Prawdopodobnie po 1945 roku instrument zdewastowano: zaginęły niemal wszystkie metalowe piszczałki, w górnej kondygnacji prospektu są dziś namalowane na tekturze atrapy, a anioły posłużyły do ozdobienia jednego z ołtarzy bocznych z drugiej połowy XX wieku. Z piszczałek Hildebrandta zachował się częściowo tylko drewniany rejestr Bordun 16’, a konstrukcję szafy organowej niszczą szkodniki drewna.

Do 1945 roku był ośrodkiem ewangelickiej parafii Hirschfeld, obejmującej Małą Marwicę, Budki, Śliwice, Dłużynę, Druzno, Krasin, Sokółkę oraz Stare i Nowe Kusy. Ostatni pastor tej parafii, Ulrich Braun, pozostał we wsi po zajęciu jej przez Armię Czerwoną i zginął od strzału, gdy stanął w obronie gwałconej kobiety. W taki sposób jego śmierć opisuje oficjalny serwis gminy Rychliki, na której terenie leżą Jelonki.

Po wojnie kościół przeszedł w ręce rzymskokatolickie. Według Roberta Ziemiańskiego katolickie nabożeństwa odprawiano w tym kościele już w 1946 roku. Wpisano go do rejestru zabytków wraz z cmentarzem przykościelnym pod numerem 640/69 decyzją z 27 lutego 1968 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Andreas Hunoldt (1569), Caspar Nisius (1597), Gottfried Niederstetter (1619), Martin Puhlmann (1652), Johann Krintz (1669), Johann Conrad Laxdehn (1716), Gottlob Christoph Siegfried (1762), Johann Christian Ueberson (1785), Johann August John (1797), Ernst Gustav Schultz (1812–1854), Horst Broscheit (1942). Bez podanego roku: Michael Theodor Ebentheur, Ambrosius Melhorn.

30 września 1909 roku pastor Gustav Winkler ukończył osiemdziesiąt lat i tego samego dnia, po ponad pięćdziesięciu czterech latach służby, przeszedł w stan spoczynku. Z tej podwójnej okazji prezes konsystorza D. Kähler przyjechał do Jelonek, by wręczyć mu Order Czerwonego Orła trzeciej klasy z kokardą. Winkler pochodził z królewieckiej rodziny nauczycielskiej; ordynowany 20 maja 1855 roku w kościele zamkowym w Królewcu na duchownego więziennego, urzędu tego nie objął, lecz wkrótce przyszedł do Jelonek jako adiunkt tutejszego pastora, superintendenta w stanie spoczynku Ernsta Gustava Schultza (w gazecie: Schulz), a od 1856 roku był tu pastorem — była to jego pierwsza i ostatnia parafia.

Także Schultz obchodził w Jelonkach, w 1848 roku, pięćdziesięciolecie służby; według gazety z 58 lat urzędowania spędził tu 44 (1812–1856; księga pastorów podaje koniec urzędowania w 1854 roku), tak że obaj duchowni przepracowali w tej parafii łącznie okrągłe stulecie. Jesienią 1910 roku prasa nauczycielska donosiła o sporze gminy kościelnej Hirschfeld, „wsi koło Elbląga”, zapewne tutejszej, z konsystorzem o podwyżkę pensji nauczyciela-organisty: gmina przeznaczyła na nią 800 marek, a gdy konsystorz uznał za wystarczające 600 marek, zeszła do 700, lecz i tej kwoty konsystorz nie zatwierdził; gmina obstawała przy swojej uchwale.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: założona przed 1561 rokiem, pod patronatem właściciela dóbr von der Gröben na Wiese i Hirschfeld. Liczyła 2449 dusz, 6 szkół i 9 nauczycieli. Objaśnienia almanachu zastrzegają, że takie dawne daty pochodzą głównie z kroniki Harnocha i nie ręczą za ich dokładność. Należały do niej: Hirschfeld, Bodeck, Bardeleben, Neu Drausenau, Drausenhof, Friedrichshorst, Kleppe, Alt Kußfeld, Neu Kußfeld, Langenreihe, Leisten, Groß Marwitz, Klein Marwitz, Nahmgeist, Neuguth, Rodland, Sangershausen, Schönfeld, Wiese. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Ulrich Braun, urodzony w 1874 roku.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbląski, gmina Rychliki; serwis gminy Rychliki, hasło Jelonki (niem. Hirschfeld); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 36–38; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 248; t. 2, s. 422; t. 3, s. 851, 882, 999; t. 4, s. 1058, 1166, 1274, 1282; t. 5, s. 1407; t. 6, s. 1640, 1699; t. 7, s. 1866; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83 oraz objaśnienia; „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 1 października 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Badische Schulzeitung”, 5 listopada 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 239–241; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191.