Jezierzyce — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki Jezierzyc (do 1947 roku Jeseritz) leży około 1,5 kilometra na południowy zachód od zabudowań, po zachodniej stronie polnej drogi wiodącej niegdyś do Ryczewa. Dziewiętnastowieczne mapy, w tym arkusz Messtischblätter z 1890 roku, pokazują go jako niewielkie dwukwaterowe założenie na planie prostokąta; zajmuje około 1020 metrów kwadratowych. Daty założenia nie podaje ani ewidencja konserwatorska, ani monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego.

Dziś otacza go las, a granice wyznacza wał ziemny porośnięty starymi dębami. Zachował się pierwotny przebieg alejki dojazdowej, obsadzonej niegdyś — jak wskazuje szczątkowy starodrzew — również dębami.

W 1784 roku Jezierzyce, do których należały pola Seddin, liczyły dziewięć dymów.

Cmentarz jest nieczynny i zdewastowany, ale kilkanaście miejsc pochówku pozostaje czytelnych. Przy granicy kwatery północnej stoi grobowiec z podziemnymi kryptami. Udokumentowano dwa krzyże żeliwne z 1909 i 1914 roku, cztery nagrobki w kształcie pnia drzewa, dwa betonowe pomniki z pustą płyciną po tablicy inskrypcyjnej, dwie ceglane wnęki grobowe oraz około dwudziestu czterech rozbitych nagrobków. Z płyt nagrobnych zachował się fragment z czytelnym owalnym miejscem na fotografię zmarłego.

Pochowano tu dziesięcioro uchodźców z Prus Wschodnich — ofiary katastrofy kolejowej na dworcu w Jezierzycach. Wczesnym rankiem 19 lutego 1945 roku pociąg sanitarny najechał na stojący pociąg z uchodźcami; w ostatnim wagonie pociągu z uchodźcami zginęło dziesięć osób, a czternaście zostało rannych. Superintendent słupski Otto Gehrke, do którego parafii świętego Piotra należały Jezierzyce, opisał w swojej relacji pociąg z uchodźcami, który długo stał przed semaforem: gdy odjechał, kolejarze znaleźli przy nasypie trzydzieścioro zmarłych dzieci, wyniesionych z pociągu. Gehrke pochował je na cmentarzu w Jezierzycach. Relacja nie podaje dnia tego zdarzenia ani nie łączy go z katastrofą. W dniu 8 marca wieś zajęły wojska sowieckie.

Jürgen Lüdtke, którego rodzina mieszkała w Jezierzycach do 1948 roku, podaje, że w 1945 roku pochowano tu jego dziadka, Carla Ernsta Roberta Schakowske, i jego najmłodszą córkę Ilse; oboje zmarli na tyfus. W 2013 roku szukał ich grobu na cmentarzu, ale go nie znalazł. Na kilku grobach stały wtedy jeszcze stare znicze, choć cmentarz od dawna był nieczynny. Od kiedy przestano tu chować zmarłych, Lüdtke nie wie; potem pochówki odbywały się w Seddin. Jescow von Puttkamer, zmarły w 2022 roku, z którym Lüdtke rozmawiał o cmentarzu, mówił mu, że jedno ze zniszczonych miejsc pochówku to grobowiec rodzinny Puttkamerów.

Jezierzyce leżały przed 1945 rokiem w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze; dziś należą do powiatu słupskiego. Była to wieś szlachecka: po 1491 roku Belowowie oddali ją w drodze zamiany Puttkamerom, w których rękach — z przerwą w latach 1801–1858 — pozostawała do 1945 roku. Kościoła ani kaplicy w Jezierzycach nie postawiono; mieszkańcy, w większości luteranie, należeli do parafii przy kościele świętego Piotra w Słupsku, w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto.

W 1925 roku mieszkało tu czternaścioro katolików, a w 1939 roku wieś liczyła 343 mieszkańców.

Karl-Heinz Pagel podaje, że w domach osiedlili się Polacy, a mieszkańców wysiedlono. 168 z nich odnaleziono później w RFN, 71 w NRD. Straty wyniosły 6 poległych, 11 zmarłych cywilów i 44 zaginionych. Nauczycielami byli Buchholz i Emil Ganz.

Źródła: „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Jezierzyce — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 179; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 586–590; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973; „Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa”, oprac. Theodor Schieder, t. I/1, 1954, nr 65: relacja superintendenta słupskiego Ottona Gehrkego (odpis uwierzytelniony z 7 marca 1950 roku); J. Lüdtke, zgłoszenie do atlasu z 1 listopada 2026 roku i listy do autora atlasu z 5 i 6 listopada 2026 roku, zdjęcia z 2013 roku.