Jezioro — cmentarz mennonicki

Cmentarz mennonicki w Jeziorze (po niemiecku Thiensdorf), w gminie Markusy na Żuławach Malborskich, leży za zborem, na terpie — sztucznym wzniesieniu. Założono go na planie prostokąta na początku XVIII wieku i grzebano tu do końca drugiej wojny światowej. Pierwotnie dzieliły go na cztery kwatery dwie prostopadłe aleje; została z nich jedna — aleja starych lip poprowadzona dokładnie na osi zboru.

Dziś cmentarz jest bardzo zniszczony i zaniedbany, choć niezarośnięty. Zachowały się nagrobki rodzin Pennerów i Bartelów oraz trzy tablice inskrypcyjne z wyciętymi krzyżami łacińskimi: dwie granitowe i fragment tablicy z piaskowca.

Wieś powstała jako osada olęderska i nie podlegała żadnemu kościołowi. Schmid oddaje to łacińską formułą nulli ecclesiae subiacet. Osadnicy przyszli z Niderlandów za panowania królów polskich, z zapewnioną wolnością wyznania, żeby osuszyć i obsiać niziny — Harnoch pisze o rodzinach ewangelicko-luterańskich i mennonickich. Wykaz duchownych pruskich podaje, że wsie tworzące parafię leżały pierwotnie na bagnach i że od osadników z Niderlandów wzięła się nazwa Żuław Malborskich jako „holendrów malborskich”.

Według hasła encyklopedycznego prawo do własnych pochówków potwierdził społeczności mennonickiej król Władysław IV w 1638 roku; zgody na budowę domów modlitwy przyszły w XVIII wieku. Mennonici mieli w Jeziorze własny dom modlitwy — Harnoch wymienia dwa, w Jeziorze i w Markusach — i własną kancelarię: gmina Thiensdorf-Markushof prowadziła księgi urodzeń, ślubów i zgonów od 1776 roku, a chrztów od 1800 roku. W Archiwum Państwowym w Gdańsku przechowywany jest duplikat ksiąg gminy mennonickiej z 1812 roku.

Według Harnocha parafię Thiensdorf ufundował z rozkazu Gustawa Adolfa kanclerz Axel Oxenstierna dokumentem wystawionym w Elblągu. Pierwszy dokument w sprawie tutejszego kościoła wystawiono po szwedzku w obozie polowym pod Ornetą 9 października 1627 roku, a fundację podpisał własnoręcznie kanclerz Szwecji Axel Oxenstierna w Elblągu. Rhesa w 1834 roku tłumaczył zwłokę w budowie kościoła wrogością katolickiego duchowieństwa.

Kościół stanął niedługo po 1636 roku, kiedy sołtysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowiązali się go wznieść. Gdy podupadł, wystarano się w 1752 roku o zgodę na nowy — udzielono jej, jak powiadano, pod warunkiem, że budowa zajmie dobę. Konstrukcję złożył mistrz ciesielski George Poed w Clementsfähre nad Nogatem; chłopi przewieźli ją nocą i postawili do wieczora nad starym kościołem i wokół niego. Organy sprowadzono nocą, 9 października, polnymi drogami. Świątynię poświęcono 19 stycznia 1794 roku. Był to prosty, zorientowany budynek szachulcowy bez wieży i bez dzwonów, od 1848 roku pod dachówką. W kościele były rzeźbiony ołtarz, ambona oraz organy o trzynastu głosach.

Parafia liczyła 3300 dusz i miała sześć cmentarzy, a jej księgi metrykalne sięgają 1684 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Thiensdorf 13 budynków mieszkalnych i 134 mieszkańców, w tym 70 ewangelików, 16 katolików i 48 mennonitów. Wymieniał tu dwie zagrody chałupnicze. W podręczniku zapisano, że katolicy należeli do parafii w Thiergarth, a miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 200 mieszkańców: 156 ewangelików, 10 katolików i 34 innych chrześcijan; ewangelicy należeli do parafii w Jeziorze (Thiensdorf).

Spis z 1 grudnia 1910 roku podał 166 mieszkańców, wszystkich niemieckojęzycznych: 120 ewangelików, 13 katolików i 33 innych chrześcijan.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W sprawie daty postawienia kościoła Harnoch podaje 17 czerwca 1753 roku, a Martin Bergau, piszący w 1753 roku — rok 1752. W sprawie daty fundacji parafii przez Axela Oxenstiernę Harnoch podaje 13 września 1631 roku, a wykaz duchownych pruskich — 16 lipca 1631 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 3007 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 442–444; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 152 i 581; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”; hasło „Cmentarz mennonicki w Jeziorze” w Encyklopedii Warmii i Mazur; materiały turystyczne gminy Markusy; katalog cmentarzy Żuław, zulawy.infopl.info; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 132; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36–37, poz. 112; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 214; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.