Jezioro — dawny kościół ewangelicki (Thiensdorf)

Dawny kościół ewangelicki w Jeziorze (do 1945 roku Thiensdorf) stoi pośrodku wsi w gminie Markusy na Żuławach. Murowaną, neogotycką i orientowaną świątynię wzniesiono w latach 1898–1899 na planie prostokąta, z wieżą od zachodu zwieńczoną hełmem z kulą i krzyżem. Po 1945 roku przejęli ją katolicy; nosi dziś wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Według Roberta Ziemiańskiego w 1947 roku zaczęto przystosowywać opuszczony kościół do kultu katolickiego; administrator parafii, ksiądz Teofil Chrobak, zwrócił się wtedy do Starostwa Powiatowego w Malborku z prośbą o przejęcie świątyni. Prośbę poparł zarząd gminy w Żurawcu i kościół przekazano. Przy kościele stoi granitowy obelisk z krzyżem, postawiony około 1920 roku ku pamięci poległych w latach 1914–1918.

⚠ Nie należy mylić tej świątyni ze zborem mennonickim z 1865 roku, który stoi w tej samej wsi, około 1,2 kilometra stąd na południowy wschód, i po wojnie służył za magazyn.

Tutejsza parafia ewangelicka ma pochodzenie, jakiego nie ma żadna inna na Żuławach: swoje uposażenie zawdzięcza Szwedom. Osadnicy, którzy przyszli w te strony z Niderlandów za panowania królów polskich, mieli osuszyć i zagospodarować żuławskie niziny, a w zamian zapewniono im wolność wyznania; byli wśród nich i luteranie, i mennonici. Wykaz duchownych pruskich opowiada to tak: wsie tworzące parafię leżały pierwotnie na bagnach, a dopiero za królów polskich sprowadzono tu z Niderlandów rodziny ewangelickie i mennonickie, którym obiecano wolność wyznania — od nich wzięło się określanie Żuław Malborskich mianem „holendrów malborskich”. Mimo tego zapewnienia ewangelicy długo pozostawali bez kościoła.

Zmieniło się to po wkroczeniu wojsk szwedzkich: gdy na mocy rozejmu z 1629 roku Żuławy Malborskie pozostały w dyspozycji króla Szwecji, parafię w Thiensdorf z rozkazu Gustawa Adolfa uposażył — albo tylko potwierdził — kanclerz Axel Oxenstierna. Zanim to nastąpiło, nabożeństwa odprawiano w domu prywatnym na granicy Markusów. Parafia nie była jednak całkiem nowa: już przywilej Gustawa Adolfa z 9 października 1627 roku mówi o wsiach, które „seit langer Zeit” (od dawna) należały do jednej parafii, nakazuje zachować tę „alte Fundation” (dawną fundację) i wspomina poprzedników pastora Severusa (Max Toeppen, 1889, s. 103–104).

Datę fundacji źródła podają dwojako. Harnoch przytacza dokument wystawiony w Elblągu 13 września 1631 roku, podpisany własnoręcznie przez kanclerza i opatrzony jego pieczęcią; Rhesa datuje fundację na 16 lipca 1631 roku, a najwcześniejsze pismo w sprawie tutejszego kościoła — szwedzkie, z pieczęcią królewską, wystawione w obozie polowym pod Ornetą — na 9 października 1627 roku. Dokument fundacyjny wymienia jedenaście wsi parafii, między innymi Markusy, Thiensdorf, Eichenhorst i Wengeln, a na utrzymanie kościoła przeznacza trzy włóki w Thiensdorf, z czego jedna miała przypaść duchownemu, wolna od czynszu i powinności. Król polski dokument zatwierdził, ale włók nigdy nie wyznaczono. Oxenstierna zostawił kościołowi swój herb malowany na tablicach woskowych; jeszcze pod koniec XIX wieku przechowywano go w registraturze parafialnej, a parafia używała tego znaku w swojej pieczęci.

Anonimowy artykuł o dziejach tutejszego kościoła, ogłoszony w 1835 roku w „Preußische Provinzial-Blätter”, dodaje, że oryginał dokumentu fundacyjnego od 1752 roku znajdował się w Malborku, a w registraturze parafialnej leżał sądownie uwierzytelniony odpis. Herb Oxenstierny znajdował się też jako ozdoba nad oknem jednej z izb starej plebanii, zastąpionej nową w latach 1827–1828; autor artykułu, syn tutejszego pastora, wspomina, jak ojciec wyjmował ten stary barwny herb i jak opowiadano wtedy o Gustawie Adolfie, jego kanclerzu i budowie kościoła. Piotr Birecki (2021) wymienia Jezioro wśród miejscowości, w których nowe budynki kościelne o konstrukcji szkieletowej powstały, gdy realizowano między innymi nakazy szwedzkiego króla Gustawa Adolfa.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) streszcza szwedzki przywilej Gustawa Adolfa z 9 października 1627 roku: na skargę tutejszego duchownego Jerzego Severusa król nakazał w nim wsiom zapisanym w Słowniku jako Kępnowo, Markusy, Tyrgart oraz Stary i Pruski Rozengart wrócić do parafii, od której się odłączyły; oryginał przechowywano w archiwum parafialnym. Max Toeppen (1889) nazywa ten przywilej najstarszym zachowanym dokumentem parafii; oryginał nosił własnoręczny podpis Gustawa Adolfa i szwedzką pieczęć państwową. Pastor Krause powierzył mu dokument, a Toeppen ogłosił jego szwedzki tekst wraz z niemieckim przekładem. Zaznacza też, że Abraham Hartwich w opisie Żuław tego przywileju nie wymienia, a Rhesa wiedział o nim, ale nie zdołał go przetłumaczyć. W czasie wydania tomu działała we wsi szkoła ewangelicka.

Pierwszym duchownym był Georg Müller — według Harnocha powołany w 1626 roku, według Rhesy głoszący tu kazania już w 1625. Po nim, od 1636 roku, urząd sprawował Martin Pisanus — pierwszy pastor parafii ufundowanej przez szwedzkiego kanclerza, autor najstarszej księgi chrztów. Artykuł z 1835 roku przypuszcza, że około 1636 roku nowy kościół był dopiero ukończony i poświęcony, skoro od tego roku zaczyna się pierwszy rejestr chrztów.

Parafia obejmowała według niego już wtedy dwadzieścia miejscowości, a później doszły jeszcze trzy, położone częściowo w najbardziej bagnistej okolicy nad rzeką Dzierzgoń (Sorge) i za Gustawa Adolfa jeszcze niezagospodarowane. W 1835 roku owe dwadzieścia trzy gminy miały według artykułu około 200 włók chełmińskich i około 4000 mieszkańców, wśród nich blisko 800 dzieci w wieku szkolnym.

Według Abrahama Hartwicha pastor Martin Pisanus, powołany w 1636 roku, głosił jeszcze kazania w domu Bożym nad rzeką Tiną, ale za jego urzędowania gmina przeniosła zgromadzenia na miejsce, gdzie za czasów Hartwicha stał kościół. Rok budowy pierwszego kościoła nie jest znany. 14 września 1636 roku sołtysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowiązali się dokumentem do jego wzniesienia. Katolicka wizytacja z 1647 roku, omówiona przez Jana Wiśniewskiego, notuje w „Tinsdorf” dom modlitwy zbudowany po wojnie szwedzkiej, którego duchowny udzielał sakramentów także mieszkańcom Markusów i Różan. Wiśniewski utożsamia tę wieś z Tulicami, ale Markusy i Różany należały do parafii w Jeziorze, a na wcześniejszej stronie ten sam autor pisze „Jezioro (in Thinsdorff)”, toteż wiadomość odnosi się raczej do Jeziora.

Według Abrahama Hartwicha (1723) pierwszego pastora w Jeziorze, po niemiecku Thiensdorf, Jerzego Müllera złożono z urzędu, bo jego życie nie zgadzało się z nauką; po śmierci Pisanusa w 1649 roku powołano Krzysztofa Hayniusa z Pragi, wcześniej nauczyciela gimnazjum elbląskiego, który w 1660 roku przeszedł do Przezmarku (Preußisch Mark). Według Hartwicha w 1662 roku pastorem w Jeziorze został Eliasz Dogen z Marchii, w 1664 roku Gabriel Schwarz z Elbląga, zmarły 10 lutego 1678 roku, w tym samym roku Michał Horst, rodem z Fiszewa, zmarły po roku, a w 1679 roku Gottfried Ernesti z Bartoszyc, dawny konrektor w Malborku, zmarły w 1694 roku w święto Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny.

Jak podaje Abraham Hartwich (1723), Michael Horst, urodzony w 1660 roku w Fiszewie, w 1678 roku został pastorem w Jeziorze, po niemiecku Thiensdorf — jako jeden z nielicznych duchownych wywodzących się z żuławskich chłopów.

Zimą 1695 roku pastora Leonarda Wächtera, przybysza z Górnych Węgier, wywołano wieczorem przed dom, wrzucono w szlafroku na sanie i zawieziono do biskupa sufragana w Zwierznie, który zarzucił mu, że nie żąda od proboszcza katolickiego zezwoleń na chrzty i śluby. Pastora pobito, a całe Żuławy poskarżyły się królowi Janowi III, który tę przemoc surowo zganił. Anonimowy „Kurtzer Bericht” o stanie ewangelickich nabożeństw na Żuławach Malborskich, ogłoszony w 1724 roku w „Erleutertes Preußen”, podaje daty tego zajścia: sufragan chełmiński Skotnicki, jako proboszcz w Zwierznie, kazał 3 lutego 1695 roku ściągnąć na drodze w Zwierznie z sań pastora z Lichtenfelde Jakuba Zillichiusa, który wracał z Elbląga do domu, a nazajutrz siłą zabrać z mieszkania tutejszego pastora Leonarda Wächtera i pod błahym pretekstem bardzo źle z nimi postąpić.

Według tego tekstu dwór pisemnie zganił sufraganowi tę przemoc, a 20 lutego tego samego roku wydano pod pieczęcią koronną królewską deklarację, która potwierdziła ewangelicką wolność religijną; przytoczony w tym samym tekście przywilej Augusta II z 16 maja 1700 roku datuje deklaracje Jana III na 28 lutego 1695 roku. Artykuł z 1835 roku, według którego wiadomości o tym zdarzeniu zachowały się w tutejszej registraturze, opowiada tę sprawę z innymi szczegółami: sufragan siedział zimowym wieczorem w probostwie w Zwierznie z kilkoma innymi duchownymi katolickimi i postanowiono, jak pisze autor, „sich mit dem lutherischen Prädikanten einen Spaß zu machen” (zabawić się kosztem luterańskiego predykanta). Pastora wywołano w środku nocy pod pozorem wezwania do umierającego, w Zwierznie wyszydzono go, a gdy odpowiadał ze spokojną godnością, pobito.

Następca Leonarda Wächtera, Samuel Bachmann z Elbląga, służył tu niemal jedenaście lat, po czym odszedł do kościoła Mariackiego w Elblągu. W 1713 roku powódź tak zniszczyła kościół, że pastor Jan Pfeiffer odprawiał nabożeństwa z chóru, dopóki w latach 1714–1715 budynku nie podniesiono i nie odnowiono. Jak podaje Wiśniewski, 12 maja 1724 roku biskup zanotował, że predykant z Jeziora czyta Ewangelię i głosi kazania po polsku.

Gdy budowla podupadła, w 1752 roku wystąpiono do polskiego urzędu ekonomicznego w Malborku o zgodę na nową. Konstrukcję kościoła ociosano i związano w Clementsfähre nad Nogatem, dwie mile od wsi, u cieśli George'a Poeda, po czym gospodarze z Thiensdorf przewieźli go w ciągu jednej nocy i 17 czerwca 1753 roku, do wieczora, postawili szachulcową świątynię na miejscu starej. Nabożeństwa zaczęto w niej odprawiać po kilku tygodniach. Organy sprowadzono z Morąga — a że drogi bite były wtedy pilnowane, przewieziono je nocą 9 października 1753 roku drogami polnymi. Poświęcenie tego kościoła Harnoch odnotowuje dopiero pod datą 19 stycznia 1794 roku.

Inaczej datuje tę budowę Martin Bergau, pastor w Ostaszewie, piszący w 1753 roku: według niego nowy kościół zbudowano w 1752 roku, a tutejszy pastor Samuel Leonhard Wächter, syn wcześniejszego duchownego tej samej gminy, zmarł 8 listopada 1752 roku i 17 listopada pochowano go z pełnym ceremoniałem w jego nowym kościele. Rozbieżność z przekazem Harnocha pozostaje nierozstrzygnięta.

Szczegółowo przebieg tej budowy opisuje wspomniany artykuł z 1835 roku, odczytany 5 lutego tego roku w Królewskim Towarzystwie Niemieckim w Królewcu. Większość wiadomości autor zawdzięczał ówczesnemu pastorowi Johannowi Christianowi Friedrichowi Schmidtowi, a relację opiera na registraturze i księdze kościelnej, w niektórych szczegółach zaś na opowieści 84-letniego Petera Kühlmanna z Krzewska (Hohenwalde), którego ojciec Michael Kühlmann sam pracował przy tym kościele.

Według artykułu gmina złożyła w 1752 roku w polskim urzędzie ekonomicznym w Malborku oryginał dokumentu fundacyjnego z prośbą o uwierzytelnione odpisy; pisemnej odpowiedzi nie ma, ale z zachowanego odpisu i z dalszych wydarzeń autor wnioskuje, że zezwolenie wydano. Wiadomość, że udzielono go tylko pod warunkiem ukończenia budowy w jeden dzień, nazywa podaniem („Sage”) i przypuszcza, że należy je rozumieć tak, iż władza życzliwie poleciła budować potajemnie i jak najszybciej, żeby duchowieństwo katolickie spóźniło się ze skargami. Cieśla George Pöck, „einem listigen, verschmitzten Manne” (człowiek chytry i przebiegły), ciosał konstrukcję pod pozorem, że to wielki spichlerz zbożowy dla właściciela majątku na Żuławach. Na budowę wybrano dzień Reinerusa jako jeden z najdłuższych w roku.

Liczne wozy przywiozły nocą drewno w kolejności ustalonej do szybkiego składania, a pierwszy, prowadzony przez gospodarzy Jakoba Schmidta i Wiedwalda z Krzewska, wiózł słup narożnika południowo-zachodniego. Proboszcz katolicki w Zwierznie mimo to dowiedział się o budowie i wysłał jednego po drugim trzech posłańców z zakazem; Pöck odpowiedział, że sam przestanie pracować, ale nie ma władzy, by powstrzymać robotników, którzy wiedzą, co robić, i bez niego. W porze nieszporów, jeszcze przed zachodem słońca, nowy kościół stał już nad starym i wokół niego, dłuższy i szerszy od niego o 10–12 stóp: miał 90 stóp długości i 40 szerokości.

Ponieważ rozeszła się pogłoska, że kościół przejdzie na własność katolików, jeśli katolicki duchowny dotrze przed poświęceniem do ołtarza, gospodarz Weiß z Krzewska kazał dniem i nocą pilnować drogi; warta miała trwać sześć tygodni, a w tym czasie rozebrano stary kościół wewnątrz nowego. Według autora duchowieństwo katolickie nie pozwalało budować w kościołach ewangelickich prawdziwych organów, tak jak nie pozwalało na wieże i dzwony; kiedy więc proboszcz ze Zwierzna obsadził drogi, przy nocnym przewozie organów okoliczni ewangelicy kładli mosty przez rowy i zaraz je rozbierali.

Artykuł przytacza zapis pastora George'a Jakoba Bobricka w księdze kościelnej: 9 października 1753 roku wniesiono do nowego kościoła konstrukcję i piszczałki organów z ośmiostopowym pryncypałem, organmistrz Obuch z Morąga od razu zaczął pracę i ukończył ją 19 stycznia 1754 roku, a w drugą niedzielę po Objawieniu Pańskim Bobrick poświęcił organy wraz z kościołem przy wielkim tłumie ludzi. Duchowieństwo katolickie wniosło potem do urzędu ekonomicznego w Malborku podwójną skargę: że narożnik południowo-zachodni nowego domu modlitwy wysunięto o półtorej stopy na grunt Markusów, wsi płacącej dziesięcinę i kolędę kościołowi w Zwierznie, i że nad organami umieszczono wielkiego czarnego orła z koroną królewską i szeroko rozpostartymi, bijącymi skrzydłami.

W dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej, według autora zapewne w 1754 albo 1755 roku, bo w zapisie Bobricka brak roku, przyjechał na oględziny polski wiceekonom, generał major von Rexin, z radcą komisyjnym Försterem; rozpatrywano wtedy także spór samych ewangelików o nowe ławy dla przełożonych kościelnych. Oględziny pokazały, że narożnik stoi kilka kroków od granicy Markusów i Thiensdorf. O orła ewangelicy powiedzieli, że jest tam tylko na chwałę Bożą: gdy grano i śpiewano „Heilig, heilig ist unser Gott”, dwaj aniołowie stojący pod nim przykładali do ust trąby zwycięstwa, a orzeł bił skrzydłami, jakby wzbijał się do lotu. Wiceekonom orzekł: „Da der schwarze Adler zur Ehre Gottes da ist, so soll er auch bleiben” (skoro czarny orzeł jest na chwałę Bożą, niech zostanie).

Był to prosty, orientowany budynek szachulcowy pod patronatem gminy, bez wieży i bez dzwonów; od 1848 roku kryty dachówką. Artykuł z 1835 roku notuje, że kościół wciąż nie miał wieży i był kryty trzciną, jak niemal wszystkie budynki w okolicy, toteż z daleka wyglądał jak wielki spichlerz; wnętrze autor nazywa jednak godnym, a nawet gustownym. Parafia gromadziła fundusz na dzwony w wysokości 3000 marek. Ołtarz i ambona były snycerskie, organy trzynastogłosowe. Katalog reklamowy elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki”, ogłoszony przez Wiktora Łyjaka, notuje natomiast dla tutejszego kościoła ewangelickiego organy o piętnastu głosach, zbudowane przez tę firmę w 1889 roku; tej liczby nie da się uzgodnić z podanymi wyżej trzynastoma głosami. Murowany kościół, który stoi dziś, wzniesiono już po opracowaniu Harnocha, w miejsce budowli szachulcowej.

⚠ Data 1631, pojawiająca się w zestawieniach jako rok „poprzedniego kościoła”, odnosi się do dokumentu fundacyjnego parafii, nie do budynku.

Ten sam artykuł opisuje odejście pastora Bobricka, o którym mówiono, że świetnie przemawiał z ambony. W 1765 roku, po dwunastu latach urzędowania, popadł on w wielki spór z gminą, którego pierwsze przyczyny według autora pozostają nieznane. Za sprawą kapelana polowego Krafta z pruskiego pułku von Taddena, który według autora nie dochował tajemnicy rzekomo powierzonej mu spowiedzi, powstała pogłoska, że Bobrick prowadzi niemoralne życie. Autor uważa to oskarżenie za podejrzane, bo Kraft sam chciał objąć tę parafię i umiał zjednać sobie gminę, Bobrick nigdy się do winy nie przyznał, a polski urząd zaświadczył w wyroku, że przez dwanaście lat sprawował urząd wiernie i pilnie. Gmina pod nieobecność pastora wdarła się nocą do jego mieszkania, zabrała klucze i sprzęty kościelne, wbrew rozkazom urzędu ekonomicznego z bronią w ręku zagrodziła mu wstęp do kościoła i odebrała mu wszystkie dochody.

Zagrożony na życiu Bobrick uciekł nocą z rodziną do Petersburga, gdzie już w 1766 roku z łaski cesarzowej otrzymał parafię ewangelicką szesnaście wiorst od stolicy, z większymi dochodami niż poprzednio. Gminę ukarano grzywną 5000 guldenów, nakazano jej zwrócić Bobrickowi zaległe dochody w kwocie 3000 guldenów i pod karą 1000 dukatów wybrać w ciągu czternastu dni nowego pastora, byle nie Krafta, na którego nie zgodziły się wydział teologiczny ani urząd ekonomiczny w Malborku. Do przejścia prowincji pod panowanie pruskie Bobrick nie dostał nic, a z grzywien zapłacono tylko 3000 guldenów, które otrzymało duchowieństwo katolickie; na prośbę gminy skierowaną do Fryderyka Wielkiego obie zaległe kwoty skreślono.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Różany (Alt-Rosengarth), Wiśniewo (Augustwalde), Balewo (Balau), Jeżewo (Eschenhorst), Niziny (Fellermannshuben), Krzewsk (Hohenwalde), Markusy (Marcushof), Żukowo (Reichhorst), Jurandowo (Rosenort), Mostek (Rückfort), Żurawiec (Schwansdorf), Żurawinę (Schwansdorfhöschen), Dzierzgonkę (Sorgenort), Mokre (Spitzendorf), Stobno (Stobbendorf), Węgle (Wengeln), Żółwiniec (Wengelwalde), Thiensdorfsee, Thienshof i Kukuk.

Według pisma rejencji gdańskiej z 30 marca 1871 roku włączono do niej formalnie Westpreussisch Kühlborn, osadę położoną między parafiami w Jeziorze i Groß Blumenau, otoczoną strumieniami Kummer i Sorge, która dotąd nie należała do żadnej parafii. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Thiensdorf 13 budynków mieszkalnych i 134 mieszkańców, w tym 70 ewangelików, 16 katolików i 48 mennonitów. Wymieniał tu dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Thiergarth; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 200 mieszkańców: 156 ewangelików, 10 katolików i 34 innych chrześcijan, czyli na Żuławach zwykle mennonitów; ewangelicy należeli do parafii w Jeziorze. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku; przy końcu lat osiemdziesiątych XIX wieku parafia liczyła około 1400 komunikantów. Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafia liczyła 3300 dusz i miała sześć cmentarzy; w roku sprawozdawczym zanotowano 138 chrztów, 65 konfirmacji, 35 ślubów i 100 pogrzebów, a mennonici mieli własne domy modlitwy w Jeziorze i w Markusach. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2725 ewangelików; patronami byli ewangeliccy właściciele ziemscy parafii, a pastorem był od 1886 roku Gustav Krause. Wiosną 1888 roku parafię zalała powódź.

Organista i nauczyciel Melzer opisał w berlińskim „Reichsbote”, jak w Wielki Piątek, 30 marca, wynajął w Alt-Dollstädt łódź i popłynął do Jeziora ratować bydło, które stało już w wodzie, ale łodzią nie dało się go zabrać. Uratował je dopiero nazajutrz, w sobotę 31 marca, przy pomocy promu. Woda sięgała wtedy 25–30 stóp; Melzer pożegnał się z domem, zabił gwoździami okna i drzwi szkoły i kościoła i po sześciu godzinach trwożnej podróży wylądował z powrotem w Alt-Dollstädt. Relację zakończył słowami, że błogosławiony „ogród Boży” stał się pustkowiem na wiele lat. Na początku maja ta sama gazeta donosiła, że w kościele, na plebanii i w szkole leżało cztery do sześciu centymetrów mułu.

W dzień pokutny autor relacji odprawił nabożeństwo czytane, na które wierni przypłynęli mniej więcej sześćdziesięcioma łodziami, a w następną niedzielę nabożeństwo prowadził już sam pastor, który również przybył łodzią. W listopadzie 1895 roku cesarz przyznał 15 000 marek zapomogi na budowę nowego kościoła ewangelickiego w Jeziorze. Pastor Krause zabierał też głos w sprawach publicznych: w lutym 1903 roku pojechał do Berlina, by w ministerstwach i z posłami do Landtagu zabiegać o to, żeby dodatek wschodniomarchijski (Ostmarkenzulage) objął także powiaty elbląski i malborski, a we wrześniu tego roku prasa przypominała, że Związek Rolników (Bund der Landwirte) wystawił go obok von Oldenburga-Januschau jako kandydata do pruskiego Landtagu w okręgu wyborczym Elbląg–Malbork.

Gazeta „Der Gesellige” z Graudenz, której doniesienie przedrukowała berlińska „Staatsbürger-Zeitung”, pisała jednak, że wśród konserwatystów spoza Związku jego kandydatura budzi, jak się wydaje, niewiele chęci. W archiwum superintendentury, które przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej, zachowały się pisma z lat 1891–1899 o budowie tutejszego kościoła i jego finansowaniu, a wśród nich drukowany porządek nabożeństw w kościele mennonickim w Jeziorze z drugiej połowy 1898 roku — odprawiali je tam wtedy i mennonici, i ewangelicy. Ćwierć wieku później, 1 grudnia 1910 roku, mieszkańców było 166, wszystkich podano jako niemieckojęzycznych: 120 ewangelików, 13 katolików i 33 innych chrześcijan.

W listopadzie 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 14, s. 96), że probostwo w Jeziorze (Thiensdorf), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po przejściu pastora Stollenza na stanowisko drugiego pastora w Malborku. Dawało około 3654 marek dochodu bez mieszkania i około 4019 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 3238 dusz i miała osiem szkół z ośmioma nauczycielami.

Bär notuje księgi chrztów parafii ewangelickiej od 1684 roku, ślubów od 1715, zgonów od 1713, a wśród zapisków — te o przystąpieniach do Kościoła ewangelickiego od 1825 roku i o przerwaniach wałów. Z tej samej parafii — w źródłach niemieckich „Thiensdorf” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1806–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne, które przetrwały. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Notatki pastora z lat 1761–1772 zapisują kolejne powodzie. 28 lutego 1761 roku przerwał się wał przy wsi Ellerwald na terytorium Elbląga i woda zalała nie tylko ziemie elbląskie, lecz także tutejszą nizinę; do wsi doszła 2 marca. Organista opuścił swój dom i mieszkał u pastora, którego dom pozostał suchy, a ludzie trzymali w domach konie, świnie, psy i koty. Nikt nie zginął, kilka domów zostało zniszczonych, a przerwę w wale zamknięto 2 maja.

W 1765 roku nocą przerwała się Nogat; woda stała przez całe lato, a pastor dopisał przy tym wpisie, że była o 17½ cala niższa niż w 1761 roku. 31 marca 1768 roku wieczorem doszło do groźnego przerwania wału w Markusach, które naprawiano do 9 kwietnia, a wsie stały pod wodą. W kwietniu 1770 roku powódź wróciła i Jezioro znalazło się całe pod wodą.

Te same notatki odnotowują też przejścia mennonitów do Kościoła luterańskiego, w tym publiczne wyrzeczenie się, jak zapisał pastor, „mennonickiej niewiary” („dem Mennonitischen Unglauben”) przez mężatkę w 21. niedzielę po Trójcy Świętej 1761 roku, przez młodego czeladnika 21 października 1770 roku i przez dziewiętnastoletnią pannę w Zielone Świątki 1772 roku; ta ostatnia po wcześniejszej nauce przystąpiła do Kościoła ewangelicko-luterańskiego i przyjęła też Wieczerzę Pańską. Pod 25 listopada 1771 roku, w dniu świętej Katarzyny, pastor zapisał, że z polecenia zwierzchności obchodzono święto pochwalne i dziękczynne („Lob u. Dankfest”) za cudowne Boże ocalenie „naszego króla z rąk jego morderców” („wegen der wunderbahren göttl. Errettg. unsres Königes aus den Händen seiner Mörder”).

W zespole ksiąg parafii w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie jest też tom z lat 1741–1750, opisany w portalu Archion jako „Konvertiten” (konwertyci), oraz rejestry urodzeń, ślubów i pogrzebów mennonitów z lat 1801–1875.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Zgody na nowy kościół w 1752 roku miano udzielić pod warunkiem, że stanie on w ciągu doby, co artykuł z 1835 roku nazywa podaniem; Harnoch dodaje, że o ten warunek obwiniano miejscowe duchowieństwo katolickie, ale podaje to wyraźnie jako pogłoskę, nie jako ustalenie. Rhesa tłumaczy przy tym zwłokę w budowie kościoła wrogością katolickiego duchowieństwa — to ocena luterańskiego autora z 1834 roku, nie ustalenie badawcze. Słownik geograficzny nazywa duchownego z 1627 roku Jerzym Severusem, a Harnoch i Rhesa wymieniają jako pierwszego duchownego Georga Müllera. Harnoch podaje jako datę poświęcenia kościoła 19 stycznia 1794 roku, a według zapisu Bobricka, przytoczonego w artykule z 1835 roku, 19 stycznia 1754 roku ukończono organy, które poświęcono wraz z kościołem w drugą niedzielę po Objawieniu Pańskim.

Cieśla, nazwany wyżej George'em Poedem, w artykule z 1835 roku nosi nazwisko Pöck. Według tego artykułu kanclerz przeznaczył kościołowi użytkowanie trzech włók, a duchownemu jednej, i tych czterech włók królowie polscy nigdy nie wyznaczyli; herb Oxenstierny namalowano według niego „auf Wachstaffent”, czyli na woskowanej tafcie. Śmierć Gottfrieda Ernestiego artykuł datuje na 3 lutego 1694 roku; Hartwich wskazuje święto Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny 1694 roku, a Księga pastorów 23 lutego 1694 roku. Śmierć Samuela Leonharda Wächtera artykuł datuje, tak jak Księga pastorów, na 7 listopada 1752 roku, a Bergau na 8 listopada 1752 roku.

Roku postawienia kościoła szachulcowego artykuł z 1835 roku nie podaje, wymienia tylko dzień Reinerusa, 17 czerwca; pisze jednak, że już po kilku tygodniach kazał w nim ówczesny pastor Samuel Leonhard Wächter, którego śmierć sam datuje na 7 listopada 1752 roku, podczas gdy wyżej jako dzień postawienia podano 17 czerwca 1753 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 3007 dusz. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Johannes Lenzen, urodzony w 1873 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Martin Pisanus (1636), Elias Dögen (1661), Michael Horst (1678), Gottfried Ernesti (1679), Leonhard Waechter (1694), Samuel Bachmann (1702), Gottfried Kraffert (1724), Ephraim I. Ohlert (1765), Ephraim II. Ohlert (1809), Hermann Hahn (1847), Hugo August Gottfried Eysenblätter (1861), Georg Friedrich Wilhelm Stollenz (1874), Gustav Otto Felix Krause (1886), Johann Herbert Lenzen (1909). Bez podanego roku: Gabriel Schwartz.

Artykuł z 1835 roku wymienia szesnastu duchownych tej parafii, od George'a Müllera do Johanna Christiana Friedricha Schmidta, i dodaje kilka szczegółów. Elias Dögen z Marchii odszedł według niego już w 1663 roku i został kapelanem polowym. Johann Pfeifer był szwedzkim kapelanem garnizonowym w Elblągu; gdy Rosjanie w 1710 roku zdobyli miasto szturmem, generał Nostitz uwolnił go z niewoli, a 27 lipca 1713 roku powołano go do Thiensdorf, gdzie zmarł w 1724 roku. Gottfried Kraffert zmarł, jak podaje księga kościelna, w niedzielę Judica 1737 roku, o dziesiątej przed południem, podczas śpiewu wyznania wiary. Ephraim Ohlert starszy zmarł po 43 latach urzędowania i nie spoczął już w krypcie duchownych, lecz na cmentarzu przykościelnym.

W 1835 roku parafią zarządzał Johann Christian Friedrich Schmidt z Falkenau koło Sępopola, wcześniej duchowny w Kandytach koło Górowa Iławeckiego.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 265, 347; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Thiensdorf”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 443–444; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 442–443, hasło Thiensdorf (tam pełny tekst dokumentu Oxenstierny); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, pozycja 152 — Thiensdorf, powiat malborski, księgi ewangelickie; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64, 74–75; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 132; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36–37, poz. 112; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 214–216; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Jezioro (Thiensdorf) — zulawy.infopl.info; hasło „Zbór mennonicki w Jeziorze” w Encyklopedii Warmii i Mazur; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 176, 265–266; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 168–169; M. Bergau, „Die gesamte Priesterschaft der ungeänderten Augspurgischen Confeßion…”, Danzig 1753, s. 72–73; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 43–44; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 56; t. 2, s. 384, 454, 460; t. 3, s. 701, 840, 985, 991; t. 4, s. 1077; t. 5, s. 1295, 1364; t. 6, s. 1666, 1777; t. 7, s. 1901; „Der Reichsbote” (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 maja 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 listopada 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 11 lutego 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 11 września 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 66, 68; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; M. Toeppen, „Eine Originalurkunde Gustav Adolfs über ein Kirchspiel in Westpreussen”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 27, 1889, s. 101–104; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; „Ueber die Stiftung und die Schicksale der Kirche zu Thiensdorf in Westpreußen”, „Vaterländisches Archiv für Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preuß. Provinzial-Blätter” 14, Königsberg 1835, s. 239–253 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); „Kurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden”, „Erleutertes Preußen” I, Königsberg 1724, s. 25–53 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Notatki pastora parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) z lat 1761–1772, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6762 (Archion 23693); Księgi parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) w portalu Archion: „Sonstige Verzeichnisse 1741–1750” (adnotacja Archionu „Konvertiten”; Archion 23672, EZA sygn. 980/6761), rejestry urodzeń, ślubów i pogrzebów mennonitów 1801–1875 (EZA sygn. 980/6769–6771), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 83–85 (Westpreussisch Kühlborn, 1871; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).