Jezioro — kościół mennonicki (Thiensdorf)

Jezioro, do 1945 roku Thiensdorf, leży w gminie Markusy w powiecie elbląskim. Tutejsza gmina mennonicka, fryzyjska, zwana gminą „Małej Żuławy”, powstała około 1607 roku i skupiała osadników z terenów na południe od Elbląga. Pierwszy własny dom modlitwy poświęcono 27 kwietnia 1728 roku, po uzyskaniu pozwolenia biskupa chełmińskiego Feliksa Ignacego Kretkowskiego. Jan Wiśniewski, według którego od tutejszej gminy oderwała się w 1791 roku gmina w Markusach, przytacza protokół wizytacji z 1749 roku, który umieszcza mennonicki dom modlitwy „w Markusach” i wymienia przywilej z 27 kwietnia 1728 roku. Przywilej, wystawiony przez biskupa w Starogrodzie, ustanawiał w tym domu modlitwy urząd duchownego wspólnoty.

Potwierdzali go kolejni biskupi chełmińscy: Tomasz Franciszek Czapski 26 stycznia 1732 roku w Malborku, Adam Grabowski 30 października 1738 roku, Andrzej Załuski 19 sierpnia 1743 roku w Starogrodzie, a wreszcie 10 listopada 1747 roku Wojciech Leski, który zezwolił głosić Słowo Boże po niemiecku, zakazując zarazem zwodzenia katolików. W 1791 roku część społeczności, skłonna dopuszczać małżeństwa mieszane, odłączyła się i zbudowała odrębny dom modlitwy w Markusach; obie gminy połączyły się ponownie w 1890 roku jako Thiensdorf-Markushof. Ich księgi prowadzono od 1776 roku, chrzty od 1800; duplikat z 1812 roku przechowuje archiwum państwowe w Gdańsku.

Obecny budynek wzniesiono w 1865 roku w miejsce starego: murowany z cegły, neogotycki, na kamiennym fundamencie, orientowany, na rzucie prostokąta, nakryty dachem dwuspadowym krytym dachówką esówką. W elewacji frontowej i tylnej wysunięto centralny ryzalit z pierwotnie ostrołukowym portalem, dziś powiększonym do prostokątnych wrót wjazdowych; nad nim znajdują się dwa częściowo zamurowane ostrołukowe okna z maswerkami, które doświetlały niegdyś chór muzyczny. Ryzalit wieńczy fryz rozetowy w tynku, szczyt — ceglany fryz kroksztynowy, a naroża sterczyny z iglicami. Elewacje boczne są sześcioosiowe, z ostrołukowymi oknami z maswerkami, w dolnej części zamurowanymi. Wnętrze pozostało jednoprzestrzenne, nakryte stropem belkowym.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, zakład Augusta Terletzkiego zbudował w 1883 roku do tutejszego domu modlitwy mennonitów organy o piętnastu głosach.

Po 1945 roku budynek służył najpierw za kaplicę katolikom, potem krótko za sklep, a przez wiele lat za magazyn nawozów państwowego gospodarstwa rolnego; dziś stoi pusty i w złym stanie technicznym. W Polsce zachowało się dziewięć mennonickich domów modlitwy; ten jest jednym z nich.

W Jeziorze dom modlitwy mennonitów i kościół ewangelicki to dwa różne budynki. Luterańska parafia Thiensdorf, ufundowana w 1631 roku, miała własną świątynię, a jej murowany następca z lat 1898–1899 stoi około 1,2 kilometra stąd, na północny zachód. Tutejszą parafię ewangelicką ufundowali Szwedzi; wykaz duchownych pruskich opowiada to tak: wsie tworzące parafię leżały pierwotnie na bagnach. W czasach królów polskich sprowadzono tu z Niderlandów rodziny ewangelickie i mennonickie, którym obiecano wolność wyznania — od nich wzięła się nazwa Żuław Malborskich jako „holendrów malborskich”.

Pierwszy dokument w sprawie tutejszego kościoła wystawiono po szwedzku w obozie polowym pod Ornetą 9 października 1627 roku, a fundację podpisał własnoręcznie kanclerz Szwecji Axel Oxenstierna w Elblągu — według tego wykazu 16 lipca 1631 roku; Harnoch, który przytacza tekst dokumentu, podaje datę 13 września 1631 roku. Rhesa tłumaczy przy tym zwłokę w budowie kościoła wrogością katolickiego duchowieństwa; to ocena luterańskiego autora z 1834 roku. Harnoch podaje, że około 1890 roku parafia liczyła 3300 dusz, a rocznie notowano w niej 35 ślubów, 1400 komunikantów i 100 pogrzebów.

Kościół miał organy o trzynastu głosach, a w obwodzie parafii było sześć cmentarzy ewangelickich. Chrzty zapisywano tu od 1684 roku, śluby od 1715, zgony od 1713, a obok metryk prowadzono dwa osobne rejestry: przystąpień do Kościoła ewangelickiego od 1825 roku i przerwań wałów. Z tej parafii — w źródłach niemieckich „Thiensdorf” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1806–1874, czyli odpisy składane władzom, które często jako jedyne przetrwały. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

W archiwum superintendentury malborskiej zachował się drukowany porządek nabożeństw w tutejszym domu modlitwy mennonitów z drugiej połowy 1898 roku. W czasie budowy własnej świątyni w Jeziorze ewangelicy odprawiali nabożeństwa u mennonitów.

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Jezioro, po niemiecku Thiensdorf, wśród wsi Małych Żuław mających tak zwane włóki holenderskie — pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wciąż w większości zamieszkane przez mennonitów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Thiensdorf 13 budynków mieszkalnych i 134 mieszkańców, w tym 70 ewangelików, 16 katolików i 48 mennonitów. Wymieniał tu dwie zagrody chałupnicze. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Thiergarth; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 200 mieszkańców: 156 ewangelików, 10 katolików i 34 innych chrześcijan; ewangelicy należeli do parafii w Jeziorze (Thiensdorf). Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 166 mieszkańców: 120 ewangelików, 13 katolików i 33 innych chrześcijan; wszystkich podano jako niemieckojęzycznych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 3007 dusz.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 442–444; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 152 i 581; hasło „Zbór mennonicki w Jeziorze” w Encyklopedii Warmii i Mazur; Jezioro (Thiensdorf) — zulawy.infopl.info; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 75; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 132; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36–37, poz. 112; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 214; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 67; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54.