Jodłowno — cmentarz ewangelicki

Jodłowno — po niemiecku Stangenwalde, po kaszubsku Sztãgwôłd, dawniej po polsku Sztęgwałd — leży na Wyżynie Gdańskiej, na Kaszubach, w dzisiejszej gminie Przywidz. Cmentarz poewangelicki w Jodłownie figuruje w gminnej ewidencji zabytków gminy Przywidz. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz poewangelicki przy ulicy Dębowej.

Po 1945 roku ludność niemiecką i ewangelicką wysiedlono, a cmentarz jest nieczynny. W źródłach nie znaleziono w Jodłownie ewangelickiego kościoła ani domu modlitwy; o kaplicy, którą wymienia wykaz z 1973 roku, mówi osobny akapit niżej.

John Muhl zapisał, że Stangenwalde wchodziło w skład dóbr Schaplitz, kupionych w 1617 roku przez jezuitów ze Starych Szkotów pod Gdańskiem. Z sąsiednimi wsiami klasztoru brygidek — Ostrożkami, Pręgowem i Popowem — dobra te rozgraniczano w 1624 i ponownie w 1631 roku; majątek pozostał w rękach jezuitów do 1772 roku. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Stangenwalde jako królewską wieś chłopską z 12 gospodarstwami chłopskimi i dziesięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 27 budynków mieszkalnych i 247 mieszkańców, w tym 88 ewangelików, 154 katolików i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Pręgowie Dolnym; dzieci należały do okręgu szkolnego w Marschauerberg.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 436 mieszkańców: 302 katolików, 127 ewangelików i siedmiu Żydów. W 1905 roku wieś liczyła 222 mieszkańców, w tym 73 ewangelików, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku — 207 mieszkańców. W 1910 roku wszyscy mieszkańcy wsi byli niemieckojęzyczni, a wśród nich było 79 ewangelików i 128 katolików. Osobną jednostką był rozległy nadleśny obszar dworski tej samej nazwy, który w 1910 roku liczył 4800,9 hektara. W nadleśnym obszarze dworskim mieszkało wtedy dalszych 391 osób, w tym 380 niemieckojęzycznych, a wśród nich 72 ewangelików i 308 katolików. Przynależność parafialna zmieniła się między jednym spisem a drugim.

W 1885 roku wieś należała do parafii ewangelickiej w Przywidzu (Mariensee) i katolickiej w Pręgowie Dolnym; w spisie z 1 grudnia 1910 roku wskazano parafię ewangelicką w Przyjaźni (Rheinfeld).

Do 1920 roku wieś należała do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w Prusach Zachodnich; po traktacie wersalskim znalazła się w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w powiecie Wyżyny Gdańskiej (Landkreis Danziger Höhe). W latach 1939–1945 powiat ten leżał w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen), a z nim wieś Jodłowno. Była siedzibą okręgu urzędowego i urzędu stanu cywilnego, obejmujących okoliczne wsie hutnicze.

Kościół w Przywidzu wznosił od 1830 roku własnym kosztem gdański kupiec Steffens, właściciel tamtejszych dóbr, na ówczesnym cmentarzu katolickim. Poświęcono go w 1832 roku, a własnego duchownego parafia doczekała się w 1835 roku — wcześniej posługę sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa. W 1890 roku Agathon Harnoch podał dla parafii przywidzkiej 4257 dusz i dwadzieścia cztery cmentarze ewangelickie, nie wyliczając ich nazw.

Parafia w Przyjaźni powstała na początku XVII wieku; jeden z jej dzwonów nosi datę 1605, ambona — 1611, a pierwszym znanym duchownym był od 1610 roku Johann Helwig.

Karta cmentarza z 30 września 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły, bardzo zniszczony. Zachowane pojedyncze groby i fragmenty nagrobków”. Na obszarze trzech arów, bez ogrodzenia, naliczono wtedy jedenaście mogił i dwa nagrobki wolnostojące, z których żaden nie zachował czytelnej daty; wyróżniał się grób rodziny Kulling. Granice cmentarza znaczyły zdrowe lipy i świerki, a podłoże porastał barwinek.

🟡 Wykaz dołączony do uchwały nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku wymienia w Jodłownie kaplicę, którą tą uchwałą przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 41); wykaz podaje tylko wieś, gminę i powiat, bez ulicy, wyznania i wieku budynku. Historia parafii rzymskokatolickiej Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny w Jodłownie, spisana na jej stronie internetowej z rozmowy z księdzem Marianem Szlagowskim nagranej w 2017 roku, z zastrzeżeniem, że ksiądz Szlagowski nie wszystkiego był pewien i opierał się tylko na pamięci, podaje, że msze odprawiano w kaplicy w Jodłownie od lat trzydziestych XX wieku.

Kaplicę oddano do użytku za księdza Leona Szulca, proboszcza w Pręgowie w latach 1934–1936, a mieściła się ona w górnej części budynku; duże zasługi w jej powstaniu miała protestancka rodzina Muzal. Na początku swojej posługi w Jodłownie, którą objął 1 lipca 1974 roku, ksiądz Szlagowski przebudował tę kaplicę, mającą wtedy 9 metrów długości, na kościół długi na 18 metrów. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Przywidz podaje, że kościół pod wezwaniem Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny w Jodłownie przerobiono na świątynię w 1973 roku z domu mieszkalnego z 1910 roku.

Według archidiecezji gdańskiej parafię erygowano w 1973 roku. Żadne z tych źródeł nie mówi wprost, że kaplica z wykazu z 1973 roku to kaplica opisana na stronie parafii albo kościół, o którym pisze program gminy.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 52–53, poz. 118; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 109 i 161; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasła Mariensee i Rheinfeld; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”; gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Jodłownie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 405; uchwała nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 41; strona internetowa parafii Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny w Jodłownie, „Historia parafii”; strona internetowa archidiecezji gdańskiej, parafia w Jodłownie.