Jordanki — dawny kościół ewangelicki (Jordanken, rozebrany w 1717 roku)

W Jordankach, po niemiecku Jordanken, wsi w dzisiejszej gminie Stary Targ, stał od drugiej połowy XVI wieku do 1717 roku kościół ewangelicki. Topografia Goldbecka z 1789 roku, przytoczona przez Bernharda Schmida w inwentarzu zabytków powiatu sztumskiego z 1909 roku, nazywa go ewangelicko-reformowanym i tak samo piszą o nim księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku oraz kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna. Księga pamiątkowa pisze, że wieś należała do rozległych dóbr rodziny von Zehmen, w których, jak to ujmuje, istniały warunki do powstania gmin ewangelickich, i że w Jordankach zbudowano obok kościoła katolickiego ewangelicki dom Boży; w latach 1550–1590 był to, obok Starego Targu, jeden z dwóch nowo wzniesionych małych kościołów ewangelickich na terenie późniejszego powiatu sztumskiego.

Także kronika Piepkorna wymienia Jordanki wśród wsi, w których w czasach Reformacji zbudowano kościoły ewangelickie. Polscy badacze datują tę budowę i rozbiórkę inaczej: ksiądz Jan Wiśniewski pisze, że zbór reformowany w Jordankach wzniósł Czema około 1600 roku, a rozebrano go około połowy XVII wieku, Piotr Birecki zaś nazywa budowniczym kościoła kalwińskiego Fabiana Czemę i podaje, że świątynię rozebrano wkrótce po jego śmierci, a część cegieł trafiła na budowę kościoła w Dzierzgoniu. Aleksander Klemp (1994, s. 129) pisze, że około 1600 roku F. Czema zbudował w Jordankach zbór reformowany, który opustoszał po śmierci W. K. Güldensterna, ale rozebrany został dopiero w 1717 roku przez katolickich właścicieli wsi; w aneksie tej samej książki autor przytacza za P. Czaplewskim, że zbór istniał już około 1600 roku, sam jednak przypuszcza, że powstał raczej w latach 1610–1620 (s. 219).

Kościoły w Jasnej i w Jordankach, jako stojące pod patronatem szlacheckim, pozostały przez jakiś czas w rękach ewangelików, gdy miasta traciły swoje kościoły. Według księdza Jana Wiśniewskiego Czema założył w Jordankach także szkołę, w której w 1614 roku uczył się języka polskiego Helwig, burmistrz Elbląga, co autor uznaje za świadectwo jej dobrego poziomu i sławy; tutejszy zbór upadł, jak pisze w tym miejscu, w 1675 roku wraz ze śmiercią starosty sztumskiego Güldensterna — choć gdzie indziej ten sam autor podaje, że zbór rozebrano około połowy XVII wieku.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 138) wojewoda malborski F. Czema przyjął do świeżo wówczas zbudowanego zboru w Jordankach duchownego Jednoty Wielkopolskiej, a minister z Jordanek opiekował się w latach 1615–1617 także zborem reformowanym w Sztumie. Autor wymienia tutejszych duchownych (s. 219–220): Marcin Orminiusz pełnił przez pewien czas, przypuszczalnie na początku XVII wieku, obowiązki duchownego w Jordankach; Wojciech Niklasjusz (Nicolaus) został w 1622 roku powołany do zboru w Jordankach i ordynowany na synodzie w Ostrorogu 21 września 1622 roku; Daniel Kopecki, ordynowany w 1637 roku w Lesznie do Sztumu, był zarazem nadwornym duchownym kasztelanowej gdańskiej Anny z Czemów Güldensternowej i ministrem w Jordankach; Jan Attinentius (Zugehör), w 1670 roku według autora prawdopodobnie ostatni opiekun zboru w Jordankach, był nadwornym duchownym A.

Güldensternowej i zarazem predykantem gmin reformowanych w Jordankach i Jasnej. W 1717 roku katolicki właściciel Jordanek kazał kościół zburzyć. Schmid przytacza za Goldbeckiem, że właściciel Grünfelde, pan von Waldowski, kazał rozebrać „evangelisch reformirte Kirche” w należącej do niego wsi Jordanki, z uzyskanego materiału zbudować klasztor w Dzierzgoniu, a cały sprzęt kościelny podarować kościołowi klasztornemu. Kronika Piepkorna dodaje, że z cegieł rozebranego kościoła zbudowano w 1717 roku kościół klasztorny w Dzierzgoniu, a Słownik geograficzny nazywa właściciela Słup-Wałdowskim. W źródłach nie znaleziono dokładnego miejsca, w którym stał kościół w Jordankach; wojewódzka ewidencja zabytków nie wymienia w Jordankach ani kościoła, ani cmentarza, lecz układ ruralistyczny wsi i cztery domy mieszkalne, pod numerami 2, 5, 8 i 10.

W wykazie wasali z 1774 roku Jordanki figurują wśród dóbr grunfeldzkich 70-letniej Magdaleny Waldowskiej, wdowy po podskarbim koronnym, mieszkającej w Grünfelde; według pruskich ksiąg hipotecznych dobra te należały później do Marianny z Chrząstowskich, zamężnej najpierw za Bagniewskim, potem za hrabią Sierakowskim, do jej córki Anny Teodory, a od 1792 roku do jej synów, hrabiów Sierakowskich.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Jordanken jako wieś. Notował tu 24 domy mieszkalne i 215 mieszkańców, w tym 74 ewangelików, 136 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Losendorf; katolicy — do parafii Kalwe; miejscowość miała własny okręg szkolny. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny opisywał Jordanki jako wieś włościańską w powiecie sztumskim, położoną około półtorej mili od Malborka.

Wieś miała 1660 mórg obszaru. W Jordankach stało 48 budynków. Jordanki miały szkołę na miejscu, a pocztę w Starym Targu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Słownik geograficzny nazywa ten kościół luterskim i przypisuje jego założenie Güldensternom; według Schmida Güldensternowie przejęli dobra Grünfelde, do których należały Jordanki, po Zehmenach. Felix Hassenstein w dziejach parafii Dzierzgoń z 1892 roku podaje, że kościół reformowany w Jordankach zbudował Zygmunt von Güldenstern, i nazywa go przywódcą ewangelików.

Według Piotra Bireckiego i księdza Jana Wiśniewskiego kościół zbudował natomiast Fabian Czema, co zgadza się z księgą pamiątkową, według której Jordanki należały do dóbr rodziny von Zehmen. Rozbiórkę kościoła Goldbeck i Schmid wiążą z poleceniem pana von Waldowskiego z 1717 roku, a Wiśniewski i Birecki datują ją znacznie wcześniej; ich datowanie dotyczy zapewne raczej upadku gminy niż samego budynku, bo obie wersje zgodnie mówią o cegle użytej w Dzierzgoniu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Łoza (Losendorf) i podaje tu 56 ewangelików.

Źródła: „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 143–144, 146; O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 127, 142; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909, s. 270 i hasło Grünfelde (za: Goldbeck, „Vollständige Topographie des Königreichs Preußen”, cz. II, Marienwerder 1789, s. 20); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom III, hasło Jordanki; wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 15 (s. 2), nr 1079 (s. 45–46); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Jordanki”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 198–199; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 38, 75–76; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 11; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 129, 138, 219–220.