Juszkowo — cmentarz ewangelicki

Juszkowo, po niemiecku Gischkau, a w zapisie z 1220 roku „Uscov”, leży na Wyżynie Gdańskiej, w dawnym powiecie Wyżyn Gdańskich (Kreis Danziger Höhe). Do przełomu lat 1919 i 1920 należało do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Po 1945 roku wieś znalazła się w granicach Polski.

Wieś miała własny kościół ewangelicki, luterańsko-unijny. Przy kościele działał cmentarz. Według Johna Muhla (1936) posadzki i płyty nagrobne ze starego kościoła użyto na podłogę nowego, w stanie surowym gotowego w 1648 roku; przed ołtarzem leżała wtedy wielka granitowa płyta z nazwiskiem gdańskiego patrycjusza Hansa Kortha, herbem i rokiem 1602. W 2016 roku odnaleziono siedemnastowieczną herbową płytę nagrobną Hansa Kordta, zmarłego w 1607 roku, a w 2017 roku poddano ją renowacji. Czy to ta sama płyta co u Muhla, nie wiadomo.

Ephraim Praetorius zapisał w rękopisie z XVIII wieku, że pospolity cmentarz pozostał na dawnym miejscu, gdzie niegdyś stał kościół, po tej stronie Raduni; grzebano na nim jednak tylko najuboższych, którzy z chrześcijańskiego miłosierdzia mieli tam bezpłatny grób. Według tego samego rękopisu dawny kościółek stał po tej stronie Raduni, w dolinie, a nowy kościół zbudowano dalej od niego, po drugiej stronie Raduni, na wzgórzu.

O przejściu tutejszego kościoła w ręce ewangelików pisał ksiądz Jakub Fankidejski. Kościół w Juszkowie był według niego przed Reformacją filią kościoła świętego Wojciecha, a prawo patronatu należało do magistratu gdańskiego — i tą drogą, jak pisze Fankidejski, „wcześnie się dostał innowiercom”. Biskup Hieronim Rozrażewski próbował go odzyskać: w 1583 roku posłał do Juszkowa osobnego komisarza, „którego jednak miejscowy predykant wcale nie dopuścił do kościoła”. Ten sam komisarz usłyszał wtedy w sąsiednim Pruszczu od tamtejszego duchownego ewangelickiego: „Nikogo za pana nie uznaję, tylko magistrat, który mnie przysłał”.

Wizytacja z 1649 roku zastała tutejszy kościół — murowany, z drewnianą wieżą, filię parafii w Świętym Wojciechu — „od wielu lat w posiadaniu innowierców”. Kronika Agathona Harnocha opisuje budowlę późniejszą: wzniesiono ją w 1678 roku pod patronatem magistratu gdańskiego, w konstrukcji szachulcowej, z wieżą. John Muhl pisał w 1936 roku, że data 1678 u Harnocha i Brandstättera jest błędna. Trzykrotnie — w 1790, 1828 i 1871 roku — nawiedził ją ogień; dzwony przelano w 1854 roku, a organy miały szesnaście głosów. Do parafii należało wtedy około 900 dusz, a szkoły ewangelickie prowadzono w pięciu miejscowościach: w Juszkowie, Rottmannsdorfie, Straszynie, Bangschin i Wartsch.

Spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa notuje dwóch duchownych, którzy przyszli tu z miasta: Gottfrieda Neandra w 1709 roku („Kam nach Gischkau”) oraz — w rękopiśmiennej kontynuacji spisu — Abrahama Groddecka, który służył w Gdańsku od 1770 roku, a w 1773 odszedł do Juszkowa.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notował 309 mieszkańców: 262 luteranów i 47 katolików, a jako parafię luterańską — samo Juszkowo. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Gischkau jako wieś na prawie chełmińskim z 38 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 423, w tym 324 ewangelików i 99 katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku liczy tu 463 mieszkańców: 329 ewangelików i 134 katolików. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich zapisał tu krótko: „kościół luterski parafialny, szkoła w miejscu”.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1650 roku oraz wykaz komunikantów od 1893 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1650— K 1893—. Historische Aufzeichnungen finden sich von 1805—32 und 1866—74. Seit 1806 wird eine Chronik geführt. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809; 1811”. Katolicy do 1923 roku należeli do parafii świętego Wojciecha na Oruni, a potem do Pruszcza Gdańskiego. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Juszkowie, liczącej wtedy 913 ewangelików.

Kościół nie przetrwał drugiej wojny światowej. Szczątki z cmentarza ekshumowano i w listopadzie 2016 roku złożono w zachowanej kaplicy grobowej. Na fundamentach dawnej świątyni katolicka parafia błogosławionego Jerzego Popiełuszki, erygowana w 2015 roku, wznosi nowy kościół.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. John Muhl twierdzi, że świątynię założono po Reformacji, około 1570 roku, a ksiądz Jakub Fankidejski — że przed Reformacją kościół był filią kościoła świętego Wojciecha.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 237 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 779 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 28; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 183–184; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (hasło Gischkau); Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis” (Gdańsk 1713), egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją do 1799 roku, s. 26; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 22–23, poz. 9; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 196–197, nr 36; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70; J. Muhl, „Kirchen auf der Danziger Höhe II”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r.