Juszkowo — kościół ewangelicki (Gischkau, nieistniejący)

Juszkowo, po niemiecku Gischkau, leży na Wyżynie Gdańskiej, a jego początki sięgają najstarszych osad Pomorza — z tutejszych cmentarzysk pochodzą denary rzymskie. Do 1919/20 roku Juszkowo należało do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie; od 1887 do 1939 roku było samodzielną gminą w powiecie Danziger Höhe.

Była to wieś książęca. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podaje, że Mściwój I zapisał ją cystersom oliwskim, a Świętopełk II zapis cofnął w 1220 roku. John Muhl, dziejopis wsi Wyżyny Gdańskiej, opisuje to inaczej: wieś Uscow, nadaną Oliwie w XII wieku, klasztor za zgodą księcia zamienił przed 1224 rokiem na wieś Barnewitz, a pod nazwą Juskow miejscowość pojawia się w 1294 roku, gdy Stefan i Albert oddali ją biskupowi włocławskiemu w zamian za Witomino i Böltendorf. Po Krzyżakach wieś przeszła w ręce gdańszczan: 16 czerwca 1454 roku król Kazimierz przyrzekł w Elblągu miastu wsie zakonne Wyżyny Gdańskiej, Juszkowo wymieniając z nazwy, a nadanie potwierdził pokój toruński.

Chronologię tutejszych świątyń najpełniej podaje Muhl, opierając się na aktach gdańskich. W żadnym z dokumentów trzynastego, czternastego i piętnastego stulecia o wiejskim kościele nie ma mowy: świątynię ewangelicką założono i zbudowano w dolnej części wsi dopiero po Reformacji, około 1570 roku, a pierwszy duchowny ewangelicki jest tu poświadczony około Wielkanocy 1573 roku; nazwiska duchownych są znane w nieprzerwanym ciągu od 1578 roku, a organistów i nauczycieli w większości od 1594 roku.

W 1580 roku przyłączono do parafii wieś Kemnade, w 1630, a powtórnie w 1648 roku — osadę Scharffenort. Według Johna Muhla od 1587 roku pastorem ewangelickim w Juszkowie był Dionizy Bossmann (Dionysius Boßmann), który wcześniej służył w Różynach (Rosenberg); wypędzony stamtąd w 1596 roku, nadal z Juszkowa obsługiwał tamtejszą gminę ewangelicką.

Kościół przeszedł w ręce ewangelików, co zapisano niezwykle dokładnie. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z około 1583 roku zastała w Juszkowie kościół murowany z drewnianą wieżą, filię parafii świętego Wojciecha, od wielu lat — jak twierdzono — w posiadaniu heretyckiego duchownego imieniem Antoni Pomeranus, któremu juszkowscy poddani płacili daninę: trzydzieści dwa korce żyta i owsa, należne proboszczowi świętego Wojciecha. Danina odpowiadała trzydziestu dwóm włókom wsi, potwierdzonym gdańskim przywilejem z Bożego Narodzenia 1378 roku, i utrzymała się nadzwyczaj długo — juszkowscy gospodarze płacili ją katolickiemu kościołowi świętego Wojciecha jeszcze w 1798 roku, a wykupiono ją dopiero w 1880 roku. Wizytator notował zwykle samo istnienie innowiercy; tutaj podał jego imię, a przy tym zaznaczył, że wieś należy do Gdańska.

Dlaczego kościół przeszedł do innowierców tak wcześnie, wyjaśnił ksiądz Jakub Fankidejski: prawo patronatu miał gdański magistrat. Biskup Rozrażewski próbował świątynię odzyskać i w 1583 roku posłał do Juszkowa osobnego komisarza, którego miejscowy duchowny w ogóle nie dopuścił do kościoła. Ten sam komisarz usłyszał tego roku w Pruszczu odpowiedź, którą Fankidejski zapisał osobno: „Nikogo za pana nie uznaję, tylko magistrat, który mnie przysłał”. Poza tym, dodaje Fankidejski, o juszkowskim kościele akta nic nie mówią. Wizytacja z 1649 roku zastała tutejszy kościół — murowany, z drewnianą wieżą, filię parafii w Świętym Wojciechu — „od wielu lat w posiadaniu innowierców”, a wizytacja z lat 1765–1766 wymieniła kościół w Juszkowie wśród trzech kościołów filialnych parafii świętego Wojciecha, dodając, że od dłuższego czasu jest on w rękach luteranów.

Według Muhla nowy kościół, postawiony już w górnej części wsi, poświęcono 18 kwietnia 1649 roku. Patronem kościoła i szkoły było miasto Gdańsk; ponieważ dochody duchownego były nader skromne, rada gdańska kupiła w 1694 roku juszkowskie gospodarstwo z dwiema włókami i przekazała je kościołowi, a w 1718 roku kościół dokupił jeszcze półtorej włóki. W 1782 roku dobudowano zakrystię, którą w 1904 roku odnowiono jako murowaną; ciężkie szkody wyrządziły uderzenie pioruna w 1790 roku i wichura w 1818 roku, a w sierpniu 1936 roku zaczęto kolejny konieczny remont. Plebanię, zbudowaną po raz pierwszy według Muhla zapewne około 1570 roku, zastąpiono nową w 1761 roku; szkoła, poświadczona od 1594 roku, doczekała się nowych budynków w 1816 i 1909 roku.

Ephraim Praetorius opisał w rękopisie z XVIII wieku, że obecny kościół zbudowano w połowie poprzedniego stulecia w miejsce dawnego, małego kościółka, podobnego do kaplicy, który stał po tej stronie Raduni, w samym dole. Z polecenia rady rozebrano go, a nowy założono nieco dalej, po drugiej stronie Raduni, na wzgórzu; budowę prowadzono, gdy Wyżyną Gdańską zarządzał burmistrz Adrian von der Linde, w większej części jego staraniem i dzięki jego hojności, a kazanie wygłoszone przy poświęceniu wydano drukiem.

Kościół miał konstrukcję szkieletową z wypełnieniem murowym i mierzył wewnątrz 35¾ łokcia długości i 14 łokci szerokości; w zakrystii, szerokiej na 4½ łokcia, stała chrzcielnica, którą w 1693 roku podarował Ephraim Prebsky. Organy, ambona i ołtarz, w którego środkowym obrazie przedstawiono Chrystusa na Górze Oliwnej, nosiły rok 1648, kiedy kościół zbudowano i sprzęty wstawiono, a kilka płyt nagrobnych przeniesionych ze starego kościoła — rok 1624.

W 1692 roku, za zarządu burmistrza Gabriela Schumanna, kościół wymalowano w całości scenami biblijnymi i innymi przedstawieniami pełnymi treści. Kruchta miała 7½ łokcia długości i 5½ łokcia szerokości. Większy z dwóch dzwonów, o obwodzie 4½ łokcia, nosił imię burmistrza Christiana Schroedera, napis „Gloria in excelsis Deo” i rok 1680, a mniejszy, o obwodzie 4 łokci, napis „Da pacem domine in diebus nostris” i rok 1643; na wieżyczce był zegar bijący z tarczą. Plebania stała nadal na dawnym miejscu, przy starym kościele, i z powodu starości ją odbudowano. Pastor otrzymywał rocznie 100 guldenów z kasy miejskiej; dawniej nie miał włók pastorskich, a tylko 4 morgi ziemi. Zakup gospodarstwa dla kościoła w 1694 roku Praetorius przypisuje staraniom nadzarządcy Wyżyny, burmistrza Gabriela Schumanna, i dodaje, że jego użytkowanie przekazano pastorom na zawsze.

Z chronologią Muhla nie wszystko się zgadza i przekazy trzeba podać obok siebie. Dariusz Dolatowski, autor zarysu dziejów gminy Pruszcz Gdański, datuje pierwszy kościół na 1570 rok — powstał późno, bo blisko stały kościoły w Pruszczu i Lublewie — a drugi, postawiony już w innym miejscu, bo pierwszy był bardzo zniszczony, na 1647. Agathon Harnoch pisał w 1890 roku, że początkowo była tu tylko kaplica w dolnej części wsi, a ówczesny kościół, szachulcowy z wieżą, zbudowano w 1678 roku pod patronatem gdańskiego magistratu; ewangelickich duchownych wzmiankuje się według niego od końca szesnastego wieku. John Muhl pisał w 1936 roku, że Harnoch i Brandstätter mylą się, przesuwając budowę nowego kościoła na 1678 rok.

Wersji Harnocha o kaplicy przeczy wizytacja z około 1583 roku, która zastała tu kościół murowany, a daty 1647, 1649 i 1678 mogą dotyczyć jednej budowli, wznoszonej i przebudowywanej, albo dwóch kolejnych. Harnoch notuje też pożary i uderzenia pioruna w 1790, 1828 i 1871 roku oraz przelanie dwóch dzwonów w 1854.

Eduard Schnaase opisuje wakat z 1679 roku: po śmierci pastora Jacoba Haasego (Lagusa) burmistrz zarządzający Wyżyną Gdańską powierzył parafię Georgowi Kühlowi z Ujeściska. W 1680 roku Kühl udzielił w domu ślubu młynarzowi ze Straszyna, wsi przypisanej do parafii juszkowskiej, nie wiedząc, że nauczyciel zataił brak wymaganego zezwolenia od katolickiego dziedzica Straszyna; dziedzic wniósł skargę, a Kühl prosił kolegium duchownych Gdańska (Ministerium) o wstawiennictwo u burmistrza.

Według Johna Muhla kościół w Juszkowie, po niemiecku Gischkau, otrzymał w 1692 roku całkowicie nowe wyposażenie wnętrza. John Muhl odnotowuje, że w 1699 roku rada gdańska poskarżyła się biskupowi na katolickiego komendarza z Pręgowa Franciszka Markiewicza, który przypisywał sobie prawa duszpasterskie nad protestantami w miejskich dobrach Warcz i Juszkowo. Według Johna Muhla w 1753 roku ustalono, że gospodarze z Juszkowa płacą na kościół i szkołę łącznie 53,6 guldena rocznie, a ponadto od każdej włóki korzec żyta dla duchownego i po 10 miarek dla nauczyciela. Jak podaje John Muhl, ziemię, którą rada gdańska i sam kościół nabyli dla uposażenia juszkowskich duchownych w 1694 i 1718 roku, sprzedano w XIX wieku, a uzyskane pieniądze, ulokowane w papierach wartościowych, przepadły po pierwszej wojnie światowej w inflacji.

Kościelny spis pastorów, prowadzony w Juszkowie aż do 1935 roku i przechowywany dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, ma przy nazwiskach krótkie adnotacje o dziejach kościoła. Spis wymienia trzydziestu pastorów — od Antona Boßmanna, który objął urząd około 1590 roku, do Johannesa Otto, który przyszedł 15 października 1917 roku i przeszedł w stan spoczynku 1 lipca 1935 roku.

W XIX wieku byli to: Paul Jacob Rosenthal (1799–1814), Ernst Gottlieb Hoffmann (1814–1822), David Bernhard Lückstäde (1823–1825), Ernst Carl Oehlschläger (1825–1832, potem u Świętej Barbary w Gdańsku), Johann Peter Roloff (1832–1844), Gustav Rößner (1845–1853), Carl Wilhelm Schön (1853–1860, przyszedł z Helu), Wilhelm Rindfleisch (1861–1884), Johann Eduard Theodor Kleefeld (1885–1893) i Friedrich Richard Arnold (od 1893); po nich Franz Oscar Otto Grzegorzewski (1899–1906), Wilhelm Zühlsdorff (1906–1915) i August Angermann (1916–1917). Prasa uzupełnia ten spis kilkoma szczegółami.

Według „Ostpreußische Zeitung” z 20 października 1853 roku pastor Schön wygłosił wtedy w Juszkowie kazanie wstępne, po trzynastu latach pracy w swojej gminie na Półwyspie Helskim; ta sama gazeta w nekrologu zmarłego właśnie pastora Lückstädego z Oruni podała, że przed 1825 rokiem był on przez dwa lata pastorem na Helu, a o Juszkowie nie wspomniała. 23 lutego 1858 roku w kościele w Juszkowie obchodziło doroczne święto Towarzystwo Wstrzemięźliwości powiatu gdańskiego. Pastor Rindfleisch, który wcześniej przez dwa lata był nauczycielem domowym w Prusach Wschodnich i przez trzy lata uczył w szkole realnej przy kościele Świętego Piotra w Gdańsku, objął parafię w lipcu 1861 roku, a w październiku 1884 roku przeszedł do Trutnów. W październiku 1896 roku pastor Arnold z Juszkowa podpisał jako sekretarz odezwę Północno-Zachodniego Komitetu dla Diaspory w sprawie domu dla chłopców w Kobysewie.

Mianowanie pastora Grzegorzewskiego z Przebrna na pastora w Juszkowie berlińska „Tägliche Rundschau” ogłosiła już na początku grudnia 1898 roku.

Przy pastorze Piotrze Krausem (1610–1617) zapisano, że kościół stał wcześniej w dolnej części wsi; przy Adamie Pretschu (1642–1650) — że kamień węgielny pod nowy kościół położono 19 lipca 1647 roku, a poświęcono go 18 kwietnia 1649 roku. Księga kościelna przytoczona przez Johna Muhla podaje, że budowę ukończono w kwietniu 1648 roku; Muhl rozumie to jako stan surowy. Posadzki i płyty nagrobne ze starego kościoła użyto na podłogę nowego. Już wcześniej, 23 stycznia 1638 roku, po zajściu w Juszkowie, zarządzono, że duchowny może grzebać, chrzcić i dawać ślub poza swoją parafią tylko za pokwitowaniem pastora, do którego parafii ci ludzie należą. Pierwsza księga metrykalna zaczyna się w 1649 roku, druga w 1696, trzecia w 1805.

Kościół okradziono w 1671 roku, a zakrystię w 1697 i 1698 roku. W 1694 roku dokupiono dla probostwa dwie włóki z majątku Pruszcz, a w 1722 roku pastor Thomas Völker sprzedał trzy włóki gruntu parafialnego. 13 kwietnia 1790 i 6 lipca 1828 roku w kościół uderzył piorun. W 1805 roku ołtarz odnowiono i pozłocono. W 1806 roku przyłączono do parafii Warcz, w 1807 roku, w czasie oblężenia Gdańska, na plebanii kwaterowali żołnierze francuscy, w 1811 roku grunty probostwa oddano w dzierżawę wieczystą, a w 1816 roku zbudowano w Juszkowie szkołę; w 1817 roku włączono do parafii Straszyn i Prędzieszyn, a w latach 1857 i 1863 ostatecznie kolejne okoliczne wsie.

Księga metrykalna parafii prowadzona od 1805 roku zawiera na końcu zapiski kolejnych duchownych z lat 1805–1832; według karty tytułowej sporządził ją ówczesny pastor Paul Jacob Rosenthal. Rosenthal zapisał, że Warcz wraz z okolicznymi terenami należącymi do miasta Gdańska włączono do parafii 23 listopada 1806 roku; dekret rejencji z 13 maja 1828 roku, odnotowany przez pastora Oehlschlägera, podaje jako datę tego włączenia 11 lipca 1806 roku i stwierdza, że w latach 1807–1814 włączenia nie uchylono, lecz milcząco je uznano. Rosenthal odnotował też, że w 1806 roku jeden z mennonitów przeszedł do Kościoła luterańskiego. 7 marca 1807 roku nadeszły wojska francuskie przeznaczone do oblężenia Gdańska; od 11 marca do 27 kwietnia pastor miał na plebanii sztab generalski, potem przez czternaście dni dwóch oficerów 44.

pułku Wielkiej Armii, a później stale kilku oficerów aż do 20 listopada 1808 roku, nie dostając za to ani grosza. Z liczną rodziną przetrwał oblężenie we własnym domu, bo za swój obowiązek uważał pozostać przy gminie, i to samo zalecił następcom. Lata 1808 i 1809 nazwał najgorszymi, jakie tu przeżył, i pisał, że w ciągu piętnastu lat urzędowania w tym miejscu przeżył dwa oblężenia, które zabrały mu kilka tysięcy z jego majątku.

W 1812 roku czynsz z gruntów duchownego ustalono na 300 florenów gdańskich, płatnych na świętego Marcina. Tabele tej księgi notują 77 pogrzebów w 1807 roku i 73 w 1813, wobec 22 do 34 w pozostałych latach 1805–1813; do komunii przystąpiło w 1805 roku 1199 osób, w 1813 roku 1400, a w 1814 roku 952.

Następca Rosenthala, Ernst Gottlieb Hoffmann, zapisał, że rada Wolnego Miasta Gdańska wybrała go na duchownego w Juszkowie 2 lutego 1814 roku, a 13 maja wprowadzono go na urząd; wcześniej, jako duchowny w Oruni, przeżył w czasie oblężenia spalenie tej wsi przez Rosjan i utratę całego dobytku. Według jego zapisu szkołę zbudowano w 1816 roku na koszt królewski: gdy radca miejski Trendelenburg przedstawił rejencji kwidzyńskiej zły stan starego budynku, przyznała ona na nowy, o ile Hoffmann wiedział, 600 talarów. Gospodarze z Juszkowa, Kemnade i Scharfenort odrobili szarwark, a pozostali mieszkańcy bezpłatnie pomagali przy pracy; budowę zaczęto w lipcu, a 14 listopada 1816 roku Hoffmann uroczyście poświęcił szkołę, do której nauczyciel przeprowadził uczniów ze starej przy biciu dzwonów i śpiewie pieśni „Herr höre, Herr erhöre”.

20 marca 1817 roku włączono do parafii luteranów ze Straszyna i Prędzieszyna. David Bernhard Lückstädt zapisał, że rada miasta Gdańska mianowała go duchownym w Juszkowie w październiku 1822 roku, w czterdziestym ósmym roku życia, po dwunastu latach pracy jako starszy nauczyciel w szkole przy kościele Świętej Trójcy, a 19 stycznia 1823 roku superintendent uroczyście wprowadził go na urząd. 1 stycznia 1824 roku młynarz z Prędzieszyna podarował kościołowi nowy srebrny kielich, wewnątrz złocony; od 1824 roku w każdą niedzielę i święto dwóch chłopców ze szkoły zbierało datki do puszek, a w czerwcu 1825 roku organmistrz Wegner nastroił i oczyścił organy, które były w bardzo złym stanie.

Oehlschläger zapisał, że superintendent wprowadził go na urząd 25 września 1825 roku, a w następną niedzielę, w święto dożynek, wygłosił kazanie wstępne. Odnotował, że w 1826 roku włączono do parafii Bąkowo (Bangschin), Borzęcin (Borrentschin), Rekcin (Rexin) i Arciszewo (Artschau); w tym samym roku trzy ściany izby szkolnej w budynku zbudowanym, jak pisze, bardzo źle dziesięć lat wcześniej postawiono od nowa, od fundamentów aż pod dach, pod nadzorem juszkowskich gospodarzy. W listopadzie i grudniu 1827 roku zbudowano od nowa i poszerzono płot cmentarza przykościelnego, a gmina wykonała przy tym robociznę ręczną i zaprzęgową. Przy separacji gruntów w 1828 roku parafii przypadło łącznie 14 mórg i 22 pręty kwadratowe.

6 lipca 1828 roku piorun, który wcześniej trafił w starą wierzbę, uderzył w wieżę, strzaskał drewniany wałek zegara wieżowego i belkę podpierającą konstrukcję dzwonów, przeszedł do północno-zachodniego narożnika kościoła i oderwał od pionowej belki długą drzazgę, którą przerzucił przez płot cmentarza, nie wzniecając jednak pożaru. 3 maja 1831 roku złodzieje dostali się do kościoła przez piec w zakrystii i zabrali dwa ramiona metalowego świecznika wiszącego, dwa metalowe lichtarze ołtarzowe z dwiema cynowymi podstawkami, dwa cynowe wazony na kwiaty, białe lniane nakrycie ołtarza i mniejsze z czerwonego atłasu, dwa antependia z czerwonego atłasu oraz nakrycie ambony z czerwonego aksamitu ze srebrnymi galonami.

Po kradzieży kościół otrzymał w darze między innymi dwa karmazynowe antependia haftowane złotem od kowala Krügera, a na święto Trójcy Świętej 1831 roku parę lichtarzy ołtarzowych z imieniem ofiarodawczyni, panny Grundt, siostry fabrykanta papieru ze Straszyna, i cynowe podstawki do nich od trzech najstarszych synów fabrykanta, z ich wyrytymi imionami. 10 lipca 1831 roku odprawiono konfirmację tuż przed wybuchem cholery w Juszkowie, a w sierpniu zmarli tu pierwsi chorzy; według Oehlschlägera choroba dotarła w maju do Gdańska, nie wiadomo jaką drogą, i stamtąd szybko rozeszła się po okolicy. Tabela pogrzebów notuje w 1831 roku 46 pogrzebów. 9 września 1832 roku Oehlschläger wygłosił kazanie pożegnalne, odchodząc na urząd duchownego u Świętej Barbary w Gdańsku, i zapisał, że rada mianowała jego następcą Roloffa, dotychczasowego pastora na Helu.

Rękopis Praetoriusa podaje pastorów z czasu między Piotrem Krausem a Jacobem Lagusem. Przed Gallusem Oswaldem był tu pastorem Benedictus, którego nazwiska autor nie znał; zmarł w 1628 roku. Gallus Oswald, rodem z Siedmiogrodu, od 1611 roku przez piętnaście lat uczył w szkole przy kościele świętego Jana w Gdańsku, w 1626 roku został pastorem na Wielkich Żuławach Malborskich, a w październiku 1628 roku przyszedł do Juszkowa na miejsce Benedictusa; zmarł 26 września 1641 roku. Adama Pretscha powołano 17 października 1642 roku i wprowadzono na urząd 2 listopada tego roku, później jednak go odprawiono. Na miejsce usuniętego Pretscha powołano w 1650 roku Jacoba Lagusa, ordynowanego 9 lutego 1650 roku; jeszcze w tym samym roku poślubił on Elisabeth, córkę zmarłego Gallusa Oswalda. Lagus zmarł 2 września 1679 roku i 8 września został pochowany przed zakrystią w tutejszym kościele.

Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, podaje, że Martin Friedrich Cramer (Kramer), urodzony w 1697 roku w Szczecinie (Alt-Stettin), który zdał egzamin (tentamen) 22 września 1724 roku, długo nie mógł otrzymać urzędu i został powołany do Juszkowa dopiero w 1746 roku, po odejściu Johanna Jungiusa do kościoła Bożego Ciała w Gdańsku, a zmarł w 1751 roku; jego następca Christoph Johann Tannenberg przyszedł w 1751 roku z kaplicy we Wróblewie.

Księga różnych spisów parafii z lat 1649–1695 notuje, że w 1660 roku Nathanael Schmieden przydzielił nauczycielowi opłatę od mieszkańców Scharfenort, po trzy grosze co kwartał. W 1690 roku Dorothea, żona krawca z Prędzieszyna, podarowała mosiężny lichtarz ramienny, który wisiał w kościele obok ambony. Dopisek pod umową pastora Jacoba Lagusa podaje, że w 1680 roku za zgodą Christiana Schroedera, burmistrza Gdańska zarządzającego Wyżyną Gdańską, umowę tę unieważniono.

Pastor Wilhelm Rindfleisch (1861–1884) dopisał własne notatki: w październiku 1866 roku cholera zabrała w Juszkowie całą siedmioosobową rodzinę z wyjątkiem jednego brata; 26 lutego 1871 roku, przy wyjątkowo wysokiej wodzie i surowej zimie, szkoła stała w wodzie, a zmarłych z sąsiednich wsi trzeba było wieźć do kościoła okrężną drogą przez Pruszcz; 20 lipca 1871 roku piorun uderzył w kościół i plebanię, a szkody w kościele pokryła zbiórka w gminie w 1872 roku. W niedzielę Laetare 1872 roku stanął na ołtarzu żelazny krucyfiks z pozłacaną figurą Chrystusa — z 18 talarów, które kosztował, 5 dała żona pastora z ślubowania złożonego w chorobie, resztę zebrała gmina. 16 kwietnia 1873 roku ścięto 13 starych drzew na cmentarzu przykościelnym, sprzedanych wcześniej na licytacji za 10 talarów na rzecz kasy kościelnej, a w 1874 roku kościół odnowiono z zewnątrz i wewnątrz za 200 talarów.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 309 mieszkańców: 262 luteranów i 47 katolików, przy własnej parafii luterańskiej w Juszkowie (Gischkau). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Gischkau jako wieś na prawie chełmińskim z 38 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 423, w tym 324 ewangelików i 99 katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś miała własną parafię luterańską z kościołem parafialnym i szkołą na miejscu — tak opisuje ją Słownik geograficzny, podając zarazem 324 ewangelików przy 100 katolikach. Katolicy należeli do parafii świętego Wojciecha, a od 1923 roku do parafii w Pruszczu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 463 mieszkańców, wśród nich 329 ewangelików i 134 katolików. Ćwierć wieku później, 1 grudnia 1910 roku, mieszkańców było 357 i wszyscy podali niemiecki jako mowę ojczystą; ewangelików naliczono 241, katolików 116.

W październiku 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 12, s. 82), że probostwo w Juszkowie, pod patronatem prywatnym, zwolniło się po przejściu pastora dr. Rindfleischa do Trutnów. Dawało około 2317 marek dochodu bez mieszkania i około 2549 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 1100 dusz i miała pięć szkół z pięcioma nauczycielami, a zgłoszenia przyjmował magistrat Gdańska.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku płaski strop kościoła w Juszkowie obity był płótnem i ozdobiony obrazami, ołtarz i ambona były snycerskie, organy miały manuał, pedał i szesnaście głosów, a na chórze po prawej stronie ołtarza wisiały obrazy Opatrzności, Sprawiedliwości, Wiary i Nadziei. Parafia liczyła według Harnocha 900 dusz i miała pięć miejscowości szkolnych; rocznie odprawiano w niej 50 chrztów, 15 konfirmacji, 8 ślubów i 25 pogrzebów, a do komunii przystępowało 500 osób.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 751 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Friedrich Arnold. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Juszkowie liczyła wtedy 913 ewangelików, a pastorem był od 1917 roku Johannes Otto.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1809–1874 (odpisy składane władzom, często jedyne ocalałe egzemplarze). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1650 roku oraz wykazy komunikantów od 1893 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1650— K 1893—. Historische Aufzeichnungen finden sich von 1805—32 und 1866—74. Seit 1806 wird eine Chronik geführt. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809; 1811”.

Kościół zdążono jeszcze udokumentować: rysunek wykonał w 1906 roku Bernhard Schmid, fotografie w 1932 roku Victor Zirkwitz, a 8 czerwca 1941 roku sfotografowano go raz jeszcze, z wieżą na miejscu. Drugiej wojny światowej świątynia nie przetrwała — spłonęła w 1945 roku. Przez siedemdziesiąt lat po wojnie o kościele przypominały pusty plac i resztki cmentarza; ocalała tylko kaplica cmentarna, którą gminny program opieki nad zabytkami datuje na pierwszą połowę dziewiętnastego wieku. 8 grudnia 2015 roku erygowano w Juszkowie katolicką parafię błogosławionego Jerzego Popiełuszki, a w 2016 roku parafianie z proboszczem odsłonili spod kilkunastocentymetrowej warstwy darni fundamenty dawnego kościoła, relikty dzwonnicy i płyty nagrobne. Najlepiej zachowana z nich, umieszczona w osi świątyni, upamiętnia Hansa Kordta i jego spadkobierców; nosi datę 1607.

Miejscowi historycy wiążą ją z rodziną Korthów, do której należał między innymi pobliski Goszyn, a jej położenie wewnątrz kościoła potwierdza, że miał on kryptę grobową. Na terenie dawnego cmentarza powstaje dziś nowy kościół.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Przydomek Pomeranus, czyli „Pomorzanin”, bywał nazwiskiem albo określeniem pochodzenia; tu rozstrzygnąć tego nie sposób. Pierwszego pastora Muhl nazywa Dionizym Bossmannem i datuje na 1587 rok, a spis — Antonem Boßmannem, około 1590 roku. Rękopis Ephraima Praetoriusa podaje, że kościół wzniesiony w połowie XVII wieku miał konstrukcję szkieletową z wypełnieniem murowym, a wizytacja z 1649 roku nazywa tutejszy kościół murowanym.

Według dalszego ciągu spisu dopisanego w rękopisie Praetoriusa Martin Friedrich Cramer został powołany do Juszkowa dopiero w 1746 roku, po odejściu Johanna Jungiusa, i zmarł w 1751 roku; Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich notuje go tu od 1730 roku i podaje, że zmarł w Juszkowie 25 stycznia 1738 roku. Jako miejsce urodzenia Cramera ten sam dopisek podaje Szczecin, a Księga pastorów — Gdańsk. Własny wpis Oehlschlägera w księdze metrykalnej podaje, że na urząd w Juszkowie wprowadzono go 25 września 1825 roku; Księga pastorów notuje go jako duchownego w Juszkowie od 24 września 1825 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Peter Baystrup (1700), Gottfried Neander (1709–1710), Thomas Völker (1710), Martin Friedrich Cramer (1730), Johann Jungius (1738), Christoph Johann Tannenberg (1751), Abraham Groddeck (1773), Benjamin Benedict Heinrichsdorf (1774), Johann Balthasar Nothwanger (1789), Paul Jacob Rosenthal (1799), Ernst Gottlieb August Hoffmann (1814–1822), David Bernhard Lückstädt (1823), Ernst Carl Oehlschläger (1825), Gustav Friedrich Eduard Rösner (1844), Johann Wilhelm Ferdinand Rindfleisch (1861), Friedrich Richard Arnold (1893), Franz Oskar Otto Grzegorzewski (1898–1906), Friedrich Wilhelm Ferdinand Zühlsdorff (1906), August Angermann (1916), Max Theodor Johannes Otto (1917).

Bez podanego roku: Johann Eduard Theodor Kleefeld.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 12, 13, 99, 146; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 391; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 28; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 183; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 9–13; D. Dolatowski, „Gminne Strony — zarys dziejów gminy Pruszcz Gdański” (za: „Juszkowo. Odsłonili tajemniczą płytę i spalony kościół”, strefahistorii.pl; „Juszkowo: odsłonili relikty XVII-wiecznego kościoła”, pruszczgdanski.naszemiasto.pl); „Niezwykła książka. Juszkowo i Borzęcin w opowieściach mieszkańców”, Dziennik Bałtycki; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gdański na lata 2018–2021 (oprac. P. Najmajer), załącznik do uchwały nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gdański z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 196–197, nr 36; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Höhe, poz. 9; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 9; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G61 (wizytacja 1765–1766), s. 14–15; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 423, 429–430; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 29; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5597, „Sonstige Verzeichnisse 1590–1935” (spis pastorów parafii Juszkowo z adnotacjami oraz zapiski pastora Wilhelma Rindfleischa), skany 3–4, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70; J. Muhl, „Kirchen auf der Danziger Höhe II”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 40, 76, 327; t. 2, s. 649, 673; t. 3, s. 758, 817, 893, 943; t. 4, s. 1111, 1253, 1286; t. 5, s. 1291, 1314, 1483, 1494, 1514; t. 7, s. 1809, 1886, 2059; „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 20 października 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 4 marca 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 25 maja 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Westdeutsche Zeitung”, 8 października 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 4 grudnia 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r–116v, 118r; Księga metrykalna parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) od 1805 roku z zapiskami duchownych z lat 1805–1832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5594 (Archion 16355); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 12, s. 82 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) z lat 1649–1695, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5592 (Archion 16325).