Kaczki — cmentarz ewangelicki

Kaczki, po niemiecku Katzke, leżą na Wyżynie Gdańskiej, w gminie Trąbki Wielkie. Cmentarz poewangelicki znajduje się przy ulicy Spacerowej, na działce numer 104; wojewódzka ewidencja zabytków notuje go pod pozycją 66, gminna — pod pozycją 63. Założono go w drugiej połowie dziewiętnastego wieku; w źródłach nie znaleziono opisu jego stanu późniejszego niż karta cmentarza z 1986 roku. Kościoła ani kaplicy we wsi w źródłach nie znaleziono.

Od 1311 roku Kaczki leżały na granicy okręgu gdańskiego komturii. Według pruskich ksiąg hipotecznych Kaczki należały do Michała Kczewskiego, od 1727 roku do Felicjana Kczewskiego, w 1755 roku przeszły na Jana Trembeckiego i jeszcze w tym samym roku na Pawła Owidzkiego, potem na jego syna Krystiana (po dziale z bratem Ludwikiem w 1785 roku). W wykazie wasali z lat 1774–1775 dziedzicem Kaczek był 59-letni Owidzki z synami Stanisławem, Ludwikiem i Andrzejem.

Według pruskich ksiąg hipotecznych od 1792 roku Kaczki należały do Georga Ernsta von Meyera, od 1799 roku do barona Heinricha von der Goltza, od 1800 roku do Johanna Davida Johannota von Chagnian, a od 1817 roku do Johanna Jakoba Czolbego.

W 1820 roku urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej naliczył tu 79 mieszkańców, w tym 9 luteranów i 70 katolików; ewangelicy podlegali wtedy parafii w Sobowidzu. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku katolicy należeli do parafii w Kłodawie, a dzieci do okręgu szkolnego w Trąbkach Wielkich. Według Agathona Harnocha parafia sobowidzka liczyła około czterech tysięcy dusz i miała dziewięć cmentarzy.

Wieś była okręgiem dworskim. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku w okręgu dworskim mieszkało 168 osób, z czego 167 podało niemiecki jako język ojczysty; wśród nich było 142 ewangelików i 25 katolików.

Do 1920 roku wieś należała do Prus Zachodnich, do powiatu gdańskiego wyżynnego (Kreis Danziger Höhe). 10 stycznia 1920 roku wszedł w życie traktat wersalski, a kilka miesięcy później powstało formalnie Wolne Miasto Gdańsk, w którego granicach znalazł się cały powiat. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród ośmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, liczącej wtedy 2655 ewangelików. W latach 1939–1945 Kaczki należały do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono.

Karta cmentarza z 30 września 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły. Zachowane nieliczne groby, w tym tylko jeden nagrobek z epitafium”. Teren o powierzchni dwudziestu jeden arów leżał wtedy poza zabudowaniami wsi, na skraju lasu, otoczony resztkami kamiennego obwałowania i szpalerem świerków; zachowało się siedem mogił, jedna płyta nagrobna z lastryko z najstarszą datą z 1922 roku oraz nieliczny starodrzew — trzy lipy, klon i pięć świerków.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Kaczkach dziewięć budynków mieszkalnych i 119 mieszkańców, w tym 67 ewangelików i 52 katolików. Słownik geograficzny opisuje Kaczki jako dobra szlacheckie przy bitym trakcie skarszewsko-gdańskim, o obszarze 973 mórg, z dziewięcioma domami, i notuje 67 ewangelików wobec 62 katolików; parafię katolicką wskazuje w Kłodawie, szkołę i pocztę w Trąbkach.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobbowitz i podaje tu 142 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 200–201, nr 67; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger Höhe; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 — hasło parafii Sobbowitz; wojewódzka ewidencja zabytków (pozycja 66) i wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie (pozycja 63); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Kaczkach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 623 (s. 24), nr 1432 (s. 147–148); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 131; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 29; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.