Kaczynos — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Kaczynosie rozpoznać dziś można tylko po drzewach. Leży w centrum wsi, po zachodniej stronie głównej drogi wiejskiej, na wysokim terpie. Zachowała się wyłącznie kompozycja zieleni wysokiej: graniczne nasadzenia dębów, kasztanowców i jesionów oraz nasadzenia wewnątrz założenia — lipy, klony, jesiony, dęby — dawniej akcentujące poszczególne pochówki. Do cmentarza prowadzi od południa droga wiejska obsadzona szpalerem 36 lip, a na północ od niego biegnie dwustumetrowa aleja lipowa; obie z drugiej połowy XIX wieku.

Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia cmentarz pod pozycją 29 arkusza gminy Stare Pole jako „dawny cmentarz ewangelicki” w centrum wsi, po zachodniej stronie głównej drogi, na wysokim terpie. W wojewódzkiej ewidencji zabytków cmentarz datowany jest na XVII wiek. W gminnym wykazie zabytków, dołączonym do studium, ma numer 249. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego cmentarz wpisany nie jest.

Kaczynos, po niemiecku Katznase, leży na Małych Żuławach Malborskich. Wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał tę wieś w 1367 roku, w dzień świętego Dionizego, niejakiemu Hannusowi Arnoldisowi. W 1565 roku proboszcz rzymskokatolicki w sąsiednim Królewie Friedrich Eichenbruch przeszedł wraz z dużą częścią parafian na stronę ewangelicką. Z początku luteranie korzystali z kościoła katolickiego w Królewie, potem zostali z niego usunięci i zbudowali własny dom Boży w Kaczynosie; do tego czasu siedzibą duchownego było Królewo. Harnoch podaje rok 1565 dla przełomu i 1618 dla budowy kościoła.

Kościół stał pośrodku zabudowań jednego z dużych gospodarstw — w tym samym miejscu, w którym wcześniej odprawiano nabożeństwa. Nowy, w konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą, postawiono w latach 1705–1706. Około 1890 roku był to budynek szachulcowy bez wieży, pod patronatem ewangelickich właścicieli gospodarstw, z dwoma dzwonami z 1865 roku otrzymanymi w darze. W kościele były wtedy rzeźbiony ołtarz i ambona, lichtarz ołtarzowy z 1597 roku i organy w stylu gotyckim o 17 głosach. Powódź po przerwaniu wału pod Jonasdorf 25 marca 1888 roku przyspieszyła rozpad nadwątlonej budowli; w 1907 roku rozebrano ją i odbudowano pod nadzorem Bernharda Schmida, przesuwając ją nieco ku południowi i wbudowując od zachodu wieżę w dach.

Po 1945 roku kościół służył za magazyn i owczarnię, a w latach 1981–1986 przeniesiono go do Elbląga, gdzie stoi przy ulicy Rawskiej.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszkańców: 121 luteranów, 151 katolików i 4 mennonitów, a jako parafię luterańską wskazuje Kaczynos (Katznase). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Katznase jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 33 budynki mieszkalne i 403 mieszkańców, w tym 206 ewangelików i 197 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Królewie; miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie z 1885 roku Kaczynos liczył 497 mieszkańców: 293 ewangelików, 201 katolików i trzech innych chrześcijan.

Parafia liczyła 600 dusz, obejmowała Kaczynos i Królewo z czterema mniejszymi osadami — Jonasdorf, Königshof, Schönwiese i Sommerort — i miała jeden cmentarz. Cmentarz protestancki w Królewie, drugim ośrodku parafii, ewidencja gminna prowadzi osobno.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 486 dusz.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszkańców.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Stare Pole (stan 29 VIII 2026); Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole wraz z gminnym wykazem zabytków; opis miejscowy Kaczynosa w serwisie krajoznawczym Żuław; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 34, nr 53; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 69–70; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku).