Kaczynos — dawny kościół ewangelicki (Katznase)

Kaczynos, po niemiecku Katznase, leży w gminie Stare Pole na wschodnim skraju Żuław Malborskich. Kościoła ewangelickiego we wsi dziś nie ma: rozebrano go i w 1984 roku przeniesiono do Elbląga, gdzie przy ulicy Rawskiej służy jako kościół pod wezwaniem błogosławionej Doroty z Mątowów. Pozostał natomiast dawny cmentarz ewangelicki w centrum wsi, po zachodniej stronie głównej drogi, na wysokim terpie. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje go na XVII wiek i nie wymienia zachowanych nagrobków. Została wyłącznie kompozycja zieleni: szpaler trzydziestu sześciu lip wzdłuż drogi od południowego wjazdu do wsi, dwustumetrowa aleja lipowa biegnąca od cmentarza na północ oraz przylegający do cmentarza od południa park wiejski, dawniej przydomowy, dziś ogólnodostępny.

Wieś nadał wielki mistrz Winrych von Kniprode w dzień świętego Dionizego 1367 roku niejakiemu Hannusowi Arnoldisowi. Luteranizm przyszedł tu z sąsiedniego Królewa: w 1565 roku tamtejszy proboszcz rzymskokatolicki Friedrich Eichenbruch przeszedł wraz z dużą częścią gminy do Kościoła ewangelickiego. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w Kaczynosie, po niemiecku Katznase, kazania protestanckie głoszono już od 1575 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po Eichenbruchu duchownym gminy był Melchior Göbel, mieszkający jeszcze w Królewie (Königsdorf) i odprawiający nabożeństwa w jednej z zagród, dokąd przychodzili też mieszkańcy Kaczynosa, po niemiecku Katznase; zmarł w 1579 roku. W 1596 roku w Królewie mieszkał i głosił kazania Brandan Regius; według Hartwicha zmarł 22 grudnia 1617 roku.

Ewangelicy korzystali początkowo z kościoła katolickiego w Królewie, ale wypędzeni stamtąd wznieśli w 1618 roku własny dom Boży właśnie w Kaczynosie — i do tego roku siedzibą proboszcza pozostawało Królewo. Cztery wsie — Królewo, Schönwiese, Kaczynos i Jonasdorf — powołały wtedy wspólnie Baltazara Voidiusa, uwieńczonego poetę, i z powodu prześladowań dały mu mieszkanie w Kaczynosie. Jeszcze w 1620 roku wygłosił kazanie pogrzebowe w zagrodzie zmarłego gospodarza w Jonasdorfie. Tak podaje Agathon Harnoch; Bernhard Schmid stwierdza ostrożniej, że pierwszą świątynię tego wyznania postawiono tu przed 1626 rokiem. W zapisie z 1647 roku nazwano ją „synagogą”. Nie chodzi o dom modlitwy żydowski: w ówczesnym języku akt urzędowych i wizytacyjnych słowa tego używano także wobec zborów innowierczych, a zapis stoi u Schmida w rozdziale o kościele ewangelickim.

Protokół katolickiej wizytacji z 1647 roku, omówiony przez Jana Wiśniewskiego, nazywa Kaczynos ośrodkiem innowierców w parafii Królewo: przy tej świątyni mieszkali duchowny udzielający sakramentów i nauczyciel uczący dzieci, a kantor prowadził w niej chór („qui chorum regit in synagoga”, czyli „który prowadzi chór w synagodze”). Jeszcze w 1689 roku oficjał biskupi zakazał gminie pod karą tysiąca dukatów choćby najmniejszej naprawy starego domu modlitwy.

Według Hartwicha Baltazar Voidius odszedł z Kaczynosa w 1623 roku na proboszcza do Morąga; jego następca Jan Matthesius zmarł wraz z żoną na zarazę 15 stycznia 1625 roku i oboje pochowano w jednym grobie na cmentarzu w Ząbrowie (Sommerau), a w 1629 roku, po zarazie, powołano Marcina Lebbeusa z Elbląga. Własne księgi metrykalne parafia prowadziła od 1639 roku, z przerwami w XVII i na początku XVIII wieku; duplikaty składane sądowi w Malborku obejmują lata 1794–1874. Duplikaty te figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Według Hartwicha w 1636 roku przyszedł do Kaczynosa Jan Linck z Elbląga, który służył czternaście lat i zmarł w 1650 roku; po nim sześć lat był tu Jan Venkki z Elbląga, od 1656 roku Fryzyjczyk Jan Dammann, zmarły w 1681 roku, a następnie magister Joachim Michael z okolic Lipska, zmarły 3 listopada 1695 roku; później urzędowali Fryderyk Marschall, zmarły w 1716 roku, i od stycznia 1717 roku Henryk Porsch ze Stalewa.

Według Wiśniewskiego wizytacja z 24 maja 1749 roku zastała w parafii Królewo około trzystu luteranów, mieszkających w Kaczynosie, a wraz z nimi duchownego, który głosił w świątyni kazania po niemiecku, i nauczyciela prowadzącego szkołę; w 1785 roku naliczono w parafii 330 protestantów (160 mężczyzn i 170 kobiet), mających własną świątynię w Kaczynosie, przy której mieszkał pastor.

Nowy budynek w konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą postawiono w latach 1705–1706 — na planie prostokąta, pierwotnie bez wieży, z zakrystią od południa i przedsionkami od północy i zachodu, z barokowym wyposażeniem i stropem pokrytym polichromią przedstawiającą Sąd Ostateczny. Kościół z lat 1705–1706 stał na południowym krańcu wsi, w gospodarstwie należącym w czasach Schmida do Adolfa Zimmermanna.

Dwa mosiężne lichtarze stojące z 1597 roku ufundował „Georg Meienreis von der Katzenas”; na ich trzonach wygrawerowano statek. Z poprzedniego kościoła pochodzi ławka z siedzeniami na zawiasach, z wyciętymi napisami „M. Merten 1626 Krause” i „Gerge Zarnaw Ao 1653”. Chrzcielnicę ufundował w 1685 roku Caspar Damman, a pomalować ją kazała „Bogu na chwałę i kościołowi ku ozdobie” Maria Heinin. Ołtarz wzniesiono w 1718 roku; według napisu starszy Martin Hirschfeld ufundował jego budowę, a młodszy Martin Hirschfeld kazał go ozdobić obrazami i malaturą. Balustrada empor ma w 25 polach tyleż obrazów z historii biblijnej, od stworzenia świata do Wniebowstąpienia Chrystusa. Autorem rymowanych sentencji pod obrazami na emporach był według Schmida zapewne ówczesny duchowny Heinrich Porsch. Malowany strop wykonano jako ostatni element wystroju, w 1770 roku.

Ambona, zdobiona w stylu rokoka kartuszami i ornamentem muszlowym, nosi napis z 1788 roku upamiętniający zmarłą Annę Elisabet Rentelin z domu Gräber ze Schönwiese. W księdze parafialnej zapisano, że zmarła w testamencie z 1787 roku przeznaczyła na nową ambonę 100 talarów, czyli 300 guldenów pruskich, które wdowiec wypłacił w październiku; ambonę wykonał od razu rzeźbiarz w Malborku, pomalował ją i pozłocił malarz, a poświęcono ją 14 września 1788 roku, w 17. niedzielę po Trójcy Świętej, kazaniem na tekst Ewangelii Mateusza 23,1–3. Pieniędzy dla malarza nie starczyło i brakującą kwotę dopłacił wdowiec. Wśród dawnych tarcz trumiennych jest tarcza pastora ewangelickiego Samuela Leonharda Wächtera, zmarłego 11 lipca 1812 roku.

Księgę metrykalną parafii zaczęto prowadzić 22 czerwca 1681 roku. Samuel Leonhard Wächter, pastor w Kaczynosie, rozpoczął w 1774 roku nową księgę, w której notował komunikujących, ochrzczonych, poślubionych i zmarłych, a 8 czerwca 1809 roku podpisał w niej zapis jako tutejszy duchowny. W tej samej księdze zapisano, że w listopadzie 1785 roku wieczorem z nieostrożności służącej wybuchł pożar w zagrodzie tuż przy kościele, ale ogień ugaszono, zanim wyrządził wsi wielkie szkody, oraz że 23 maja 1791 roku trzej duchowni z Malborka i duchowni z Małych Żuław Malborskich, wśród nich Wächter z Kaczynosa, odbyli zjazd, a drugi synod odbył się 29 maja 1792 roku.

Ksiądz Andrzej Starczewski, opierając się na Schmidzie i na kartach dokumentacyjnych z 1963 roku, podaje fundatorów malowideł. Obrazy na emporze wschodniej, od Stworzenia Ewy do Potopu, wykonał w 1718 roku miejscowy rzemieślnik na polecenie czterech czeladników (Jung Gesellen): Andreasa Damma, Johanna i Jacoba Wunderlichów oraz Samuela Gräbera. Malowidła empory południowej, od Przymierza Noego z Bogiem do Ukrzyżowania, powstały w 1728 roku z zapisu czeladnika Andreasa Waghoßa, który polecił, by emporę pomalowano „dem ersten gleich” („na wzór pierwszej”), a wykonali je jego spadkobiercy Johann Wunderlich z Kaczynosa i Christian Waghoß z Janówki; ci sami malarze ozdobili, według autora około 1728 roku, emporę zachodnią, której cykl zaczynał się od Zdjęcia z krzyża.

Pomalowanie prospektu organowego zapisała Esther Schultz z domu Ludwich, a przeprowadził je jej mąż David Schultz, dykgraf Małych Żuław Malborskich. Boazerię ścian pod emporami — trzydzieści trzy płyciny, w tym dwadzieścia pięć scen ze Starego Testamentu — pomalowano w 1759 roku z zapisów czeladnika Emmanuela Bollhagena z Kaczynosa (200 florenów) i Petera Wulffa z Janówki (100 florenów); tablicę z tą wiadomością podpisali przełożeni kościoła, między innymi George Winderlich, Jacob Willm i Heinrich von Gellern. Piotr Birecki zalicza świątynię w Kaczynosie do nowo wzniesionych kościołów, w których nie było już sprzętów pokatolickich, oraz do tych, w których w prezbiterium ustawiono ławy kolatorskie albo empory dla członków rady kościoła i opiekunów finansowych parafii.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszkańców: 121 luteranów, 151 katolików i 4 mennonitów; parafia luterańska była we wsi. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Janówkę (Jonasdorf), Królewo (Königsdorf) oraz Krasnołękę (Schönwiese). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystało z niej także Ząbrówko (Sommerort).

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Katznase jako wieś na prawie chełmińskim z 33 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 403, w tym 206 ewangelików i 197 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Królewie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) notuje w Kaczynosie, po niemiecku Katznase, kościół luterański i szkołę oraz 206 ewangelików i 197 katolików w 33 domach; katolicy należeli do parafii w Królewie (Königsdorf).

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 497 osób: 293 ewangelików, 201 katolików i 3 innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów.

Według Harnocha parafia liczyła 600 dusz i miała jeden cmentarz, a jako miejsca szkolne wymieniał on Kaczynos i Królewo z Janówką, Königshof, Krasnołęką i Ząbrowem. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku; w roku sprawozdawczym odnotowano 24 chrzty, 12 konfirmacji, 6 ślubów, 250 komunikujących i 22 pogrzeby. Duchowni ewangeliccy pracowali tu nieprzerwanie od 1565 roku. Harnoch zastał kościół pod patronatem ewangelickich gospodarzy, pośrodku zabudowy jednego z gospodarstw. Odnotował dwa dzwony z 1865 roku, otrzymane w darze, snycerski ołtarz i snycerską ambonę, lichtarz ołtarzowy z 1597 roku i organy w stylu gotyckim o siedemnastu głosach. Dzwony odlał w 1855 roku Johannes Groß w Königsbergu, co poświadcza rymowany napis „Getrost mich goß für Christi Werk”.

Archiwum superintendentury przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej. Zachowały się w nim dwa protokoły z 29 listopada 1889 i 31 marca 1890 roku o przekazaniu tutejszej placówce ksiąg parafialnych przez parafię w Starym Polu oraz księga inwentarzowa z 1896 roku, której strony 13–14 przedstawiają krótko dzieje parafii i jej prawo patronatu. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 623 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1890 roku Walter Patschke.

Powódź żuławska 1888 roku poważnie uszkodziła budowlę; remont i konserwację przeprowadzono w latach 1906–1907 pod nadzorem Bernharda Schmida, przesuwając kościół na południe i wbudowując od zachodu wieżę w połać dachu. Kamień węgielny pod nowy kościół położono 7 sierpnia 1906 roku, a poświęcono go 4 października 1907 roku. Według księdza Andrzeja Starczewskiego kształt nowej budowli wyznaczyła komisja ministerialna, która w czerwcu 1901 roku obejrzała stary kościół: zalecono wykorzystać dawne wyposażenie, zachować stare formy wnętrza i powtórzyć zewnętrzną architekturę dawnej świątyni, a nowością była tylko dobudowana od zachodu wieża, później zaś przedsionek zakrystii od południa; budowa kosztowała 44 622 marki, a największa darowizna wyniosła 14 220 marek.

W latach 1906–1907 kościół zbudowano od nowa; do 31 marca 1907 roku budową kierował powiatowy inspektor budowlany Herrmann, a od tego dnia sam Bernhard Schmid. Od 1906 roku pozostałości dawnej konstrukcji drewnianej znajdują się na zamku w Malborku, po niemiecku Marienburg, gdzie złożono je na nowo przy jednym z domów przedzamcza; tam też przechowywana jest oryginalna inskrypcja budowlana z 1706 roku. Ponieważ deski dawnego stropu były zniszczone wilgocią, w 1907 roku malarz Fey namalował strop na nowo z pewnymi uproszczeniami — pominął Niebo i Piekło, resztę odtworzył według czytelnych pozostałości.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1907 roku.

Wojnę kościół przetrwał, ale nie przetrwał w Kaczynosie. Po 1945 roku służył jako magazyn i owczarnia, ulegając dewastacji, aż w latach osiemdziesiątych XX wieku rozebrano go i wzniesiono na nowo w Elblągu.

Jak pisze ksiądz Andrzej Starczewski, w latach 1945–1979 kościół nie miał zarządcy i nie odprawiano w nim nabożeństw; mimo starań miejscowej ludności i proboszcza z Królewa nie przekazano go katolikom. 25 lutego 1963 roku, na polecenie Wojewódzkiego Biura Dokumentacji Zabytków w Elblągu, Aleksandra Kunicka i Bogna Jakubowska sporządziły karty informacyjne jego dekoracji malarskiej.

W 1979 roku ksiądz infułat Mieczysław Józefczyk podjął starania o ratowanie niszczejącej świątyni i powstała myśl przeniesienia jej do Elbląga. W dokumentach władz partyjno-państwowych województwa elbląskiego z 1979 roku, które przytacza Andrzej Bohdan Krupa, odnotowano próby przejęcia kościołów poprotestanckich w Kaczynosie i Grądkach, a kuria biskupia diecezji warmińskiej ujęła 30 października 1979 roku w planie budownictwa kościelnego na 1980 rok przeniesienie tej świątyni do Elbląga.

🟡 W przypisie Krupa nazywa przenoszoną świątynię „pomenonicką”; Agathon Harnoch i Bernhard Schmid opisują kościół w Kaczynosie jako świątynię parafii ewangelickiej. Obrazy złożono wtedy w parafii świętego Jerzego w Elblągu; osiem obrazów ze ściany wschodniej i trzy pejzaże, w tym jeden z sylwetką kościoła w Kaczynosie, wmontowano po konserwacji, ukończonej w październiku 1980 roku pod kierunkiem Zofii i Zbigniewa Kowalskich z Krakowa, w emporę chórową tamtejszego kościoła. Działkę przy ulicy Rawskiej podarował parafii 15 września 1980 roku Ludwik Gnoiński, parafię błogosławionej Doroty biskup warmiński erygował dekretem z 18 stycznia 1981 roku, a 4 maja 1981 roku rozpoczęto rozbiórkę kościoła w Kaczynosie. Przy odbudowie wykorzystano niespełna 20 procent materiału ze starego kościoła, a jedynym nowym elementem było podpiwniczenie z dolnym kościołem.

Stan surowy ukończono 6 grudnia 1984 roku, pierwszą mszę odprawiono 25 grudnia 1984 roku, a 1 października 1986 roku kardynał Józef Glemp konsekrował kościół. Pozostałe obrazy przekazano w 1982 roku parafii błogosławionej Doroty i po konserwacji umieszczono w nowym kościele, choć nie wszystkie ocalały: dwie płyciny empory zachodniej były wyłamane wraz z deską z podpisami już w 1963 roku, a obraz Oślicy Balaama ze ściany zachodniej nie zachował się do 1979 roku. W Kaczynosie wisiały dwa dzwony, o wadze 120 i 170 kilogramów; dla kościoła w Elblągu odlano w 1993 roku nowy dzwon, ważący 120 kilogramów, w odlewni Jana Felczyńskiego w Przemyślu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ksiądz Andrzej Starczewski pisze inaczej: że Regiusa powołano w 1618 roku na pierwszego pastora w Kaczynosie i że wzmiankowano go tu jeszcze w 1637 roku. Według Harnocha dzwony pochodziły z 1865 roku, według napisu przytoczonego przez Schmida odlał je w 1855 roku Johannes Groß. Według jednego opisu kościół z lat 1705–1706 wyremontowano w latach 1906–1907 i przesunięto na południe, według Schmida zbudowano go wtedy od nowa, a pozostałości dawnej konstrukcji złożono na zamku w Malborku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 486 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Balthasar Voidius (1618), Johannes Matthesius (1623), Johann Ventzki (1650–1656), Johann Dammann (1656), Johann Laurentius Fischer (1695), Friedrich Marschall (1709–1716), Heinrich Porsch (1717), Jacob Hein (1738), Friedrich Rudolph Wiebe (1831), Ludwig Ferdinand Gonell (1870), Josef Felix Lentz (1885), Friedrich Patschke (1892), Wilhelm Denzer (1930).

Odejście Lentza do Schönwalde opisała prasa królewiecka: 12 września 1889 roku w kościele w Schönwalde w powiecie królewieckim reprezentacja gminy pod kierunkiem radcy konsystorskiego Eilsbergera wybrała go na pastora, dając mu 15 z 37 głosów (w druku nazwisko brzmi „Lenz”); wybór zakończył trwający tam ponad rok okres tymczasowości. Bez podanego roku: Brandanus Stegius.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 98; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 259, 260; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Kaczy nos”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 70, 71, 73, 74, 75, 76, 77, 78; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 140; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 51; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 34, nr 53; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64, 73; ustalenia Bernharda Schmida o pierwszej świątyni i o zapisie z 1647 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Stare Pole, pozycje 26–29; miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole; „Historia okolic Elbląga: Kaczynos i Krzyżanowo”, portel.pl; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 95–96, 259–260; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 164; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 41; ks. A. Starczewski, „Polichromia kościoła bł. Doroty z Mątów Wielkich w Elblągu”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 148–158; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 352, 366, 493, 620; t. 3, s. 752; t. 4, s. 1076, 1141, 1151; t. 5, s. 1330, 1387; t. 6, s. 1749; t. 7, s. 1880, 1890, 1976; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 17 września 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 63–64; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 32; Księga komunikujących, ochrzczonych, poślubionych i zmarłych parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), założona w 1774 roku przez pastora Samuela Leonharda Wächtera, z zapiskami z lat 1785–1809, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6635 (Archion 22589); Księga metrykalna parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), założona 22 czerwca 1681 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6634 (Archion 22568); A. B. Krupa, „Władze partyjno-państwowe województwa elbląskiego wobec wizyty Jana Pawła II w Polsce w 1979 roku”, „Nasza Przeszłość” 144, 2025, s. 210–211.