Kadyny — dawny kościół ewangelicki (Friedenskirche Cadinen)

Kadyny (po niemiecku Cadinen) leżą w powiecie elbląskim, nad Zalewem Wiślanym, u stóp Wysoczyzny Elbląskiej; przed 1920 rokiem należały do powiatu elbląskiego w Prusach Zachodnich. Od średniowiecza były majątkiem rycerskim — Słownik geograficzny opisuje je jako dobra o 29 włókach, z 18 domami, szkołą, zajazdem, browarem i cegielnią, i notuje 136 katolików wobec 57 ewangelików.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku zapisał w obwodzie dworskim Kadyny 256 mieszkańców: 140 ewangelików, 115 katolików i jednego innego chrześcijanina; ewangelicy należeli wtedy do parafii w Łęczu (Lenzen), katolicy do Tolkmicka. W 1891 roku dobra kadyńskie z Rehbergiem i Scharffenbergiem (1601 hektarów) należały do Arthura Birknera, landrata w stanie spoczynku. W 1898 roku ówczesny właściciel Kadyn, Artur Birkner, przekazał majątek cesarzowi Wilhelmowi II i odtąd, aż do 1945 roku, wieś była letnią rezydencją rodziny cesarskiej. Od 1903 roku księgi podają jako właściciela cesarza Wilhelma II; w 1909 roku dobra liczyły 1635 hektarów, a oberinspektorem był Horn.

W 1912 roku oberinspektorem był Nowak, a Rehberg dzierżawił H. Sohst. W 1910 roku było tu 387 mieszkańców, wszyscy niemieckojęzyczni, w tym 251 ewangelików, 134 katolików i dwóch innych chrześcijan. W 1922 roku właścicielem dóbr kadyńskich był „Wilhelm II, były cesarz Niemiec”.

Z cesarskiej fundacji stanął tu Kościół Pokoju — neogotycki, nawiązujący do gotyku zakonnego, zaprojektowany przez radcę budowlanego Arthura Kicktona z Poczdamu. Kamień węgielny położono 12 lipca 1913 roku, a budowę ukończono w czasie pierwszej wojny światowej. Tę datę podaje Kerstan i potwierdza ją korespondencja z Kadyn z 14 lipca, ogłoszona w „Königsberger Hartungsche Zeitung” 15 lipca 1913 roku: uroczystość odbyła się „w sobotę po południu”, czyli 12 lipca; radca rządowy Kickton odczytał akt erekcyjny, który następnie wmurowano, pierwsze uderzenia młotkiem wykonał pan von Etzdorff, śpiewał kadyński chór kościelny pod kierunkiem miejscowego duchownego, a grała część malborskiej orkiestry „Ordenskapelle”. Piotr Birecki dodaje, że cesarz chciał postawić kościół na działce wydzielonej z parku zamkowego, a Kickton nawiązał w projekcie do architektury państwa zakonnego.

Wnętrze zdobiły malowidła oraz majolikowa mozaika i płytki z kadyńskiej wytwórni ceramiki, a ściany zewnętrzne pokryto klinkierem z Kadyn. W kościele stała rzadko spotykana ambona z bogatą dekoracją figuralną.

Prasa pozwala prześledzić dzieje budowy. W marcu 1912 roku donoszono z Elbląga, że na cesarskim majątku Kadyny planuje się budowę ewangelickiej świątyni dla ewangelików z sąsiednich miejscowości i z Tolkmicka. Należeli oni wtedy do parafii w Łęczu, której pastor odprawiał nabożeństwa nie tylko w Łęczu, ale też w Dörbeck, w Kadynach i w Tolkmicku. W kwietniu 1912 roku podano, że cesarz zatwierdził projekt w stylu miejscowej architektury zakonnej i powierzył budowę poznańskiemu radcy rządowemu i budowlanemu; kościół miał mieć, oprócz lóż dla pary cesarskiej, świty i urzędników majątku, 200 miejsc siedzących. W październiku 1912 roku pisano, że Kadyny otrzymają własny kościół i zostaną wydzielone z parafii w Łęczu, że świątynia stanie przy szosie z Łęcza do Tolkmicka, po lewej stronie przed laskiem, i że budowniczy Kickton z Poznania przedstawił cesarzowi projekt.

Budowę rozpoczęto w kwietniu 1913 roku według projektu i pod kierunkiem Kicktona; we wrześniu 1913 roku doszła do nawy głównej, przed zimą cały budynek przykryto dachem, a wieżę wzniesiono do kondygnacji dzwonów. W styczniu 1914 roku berlińska gazeta podawała, że trwają prace przy sklepieniach i że poświęcenie kościoła wyznaczono na 22 października, urodziny cesarzowej. W kwietniu 1914 roku pisano, że Kadyny otrzymają własnego duchownego, pozostającego w prywatnej służbie cesarza i opłacanego z jego środków, podobnie jak dawniej bywało z książęcymi kapelanami dworskimi.

Jesienią 1915 roku za zgodą cesarza zaczęto już używać kościoła, choć nie był jeszcze całkiem ukończony; według „Tägliche Rundschau” wojna przerwała prace, a poświęcenie, w obecności cesarza i cesarzowej, odłożono do zawarcia pokoju. W numerze z 5 listopada 1915 roku gazeta ta podawała, że nawa miała 200 miejsc siedzących, w nawie bocznej urządzono loże dla urzędników cesarskiego majątku, a wieża, dostawiona do korpusu od południa, mieściła lożę cesarską i dzwony; posługę duszpasterską pełnił wikariusz synodu okręgowego Kersten z Berlina. Ta sama gazeta opisywała bogate sklepienie gwiaździste, bogate malowidła na ścianach i stropach oraz okładziny majolikowe w lożach i w niszy głównego wejścia w wieży.

Cztery dzwony nazwano imionami cesarza Wilhelma II, cesarzowej Augusty Wiktorii, następcy tronu Fryderyka Wilhelma i jego żony Cecylii; dzwon cesarza nosił jego herb i werset z Listu do Rzymian 12,12: „W nadziei radośni, w ucisku cierpliwi, w modlitwie wytrwali” — biblijną dewizę ślubu pary cesarskiej. Dzwony dostarczyła nadworna ludwisarnia Franz Schilling Söhne w Apoldzie. Wiosną 1917 roku kościół był w zasadzie ukończony, a cesarz przyjął jego budowniczego, radcę rządowego i budowlanego Kicktona z Poczdamu, który przedstawił projekty wyposażenia wnętrza. Jesienią 1917 roku pisano, że gotowa świątynia zostanie poświęcona dopiero po zawarciu pokoju, a jej dzwony mają niejako ten pokój wydzwonić; ponieważ wojna opóźniła budowę, cesarz zapragnął urządzić ją jako Kościół Pokoju. Pierwotnie miała być ośrodkiem dla ewangelików z Kadyn i okolicy.

Kickton, jak dodawano, pracował dawniej w Poznaniu, a teraz należał do rejencji w Poczdamie. W 1918 roku we wspomnieniu o poległym malarzu kościelnym Friedrichu Schwartingu, uczniu Hermanna Schapera, wymieniono wśród jego prac „malowanie kościoła w Kadynach”.

Kerstan podaje, że kościół był własnością właściciela dóbr kadyńskich — kościołem prywatnym, nie parafialnym. Zanim go oddano do użytku, nabożeństwa odprawiano w mauzoleum w parku, zamienionym w czasach cesarskich na kaplicę dworską. Nową kaplicę w parku zamkowym w Kadynach poświęcono przed południem 22 września 1901 roku, w obecności cesarza i cesarzowej. W lipcu 1903 roku cesarzowa z dwoma starszymi książętami uczestniczyła w nabożeństwie w kaplicy majątku (Gutskapelle), a miejscowego duchownego, pastora Graudenza z Łęcza, zaproszono na obiad do dworu. Poświęcenie odbyło się 14 listopada 1920 roku. Jeszcze w połowie października 1920 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” zapowiadała poświęcenie na 22 października, 62. urodziny cesarzowej, w skromnej formie, „niejako w zupełnej ciszy”.

Świątynię rozebrano w 1958 roku decyzją ówczesnych władz. Ocalał ołtarz główny, przeniesiony do katedry w Elblągu. Do dziś zostały fundamenty, około czterdziestu metrów od cmentarza ewangelickiego, na tej samej działce numer 334, do której prowadzi stara aleja.

🟡 Źródła nie zgadzają się co do daty położenia kamienia węgielnego. Spotyka się także datę 12 czerwca 1913 roku, zapewne błędną; Kerstan i ówczesna prasa wskazują na 12 lipca.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło Kadyny; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat elbląski, pozycja 109; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja gdańska, powiat elbląski, pozycja 90; Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Tolkmicko; polska-org.pl; fotopolska.eu; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 198, 213, 235, 280–281; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 117, 169; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 80; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 20–21; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 46; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 36–37; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 80; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 września 1901 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 20 lipca 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Solinger Zeitung”, 23 kwietnia 1912 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 12 października 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 15 lipca 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 17 września 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Abendpost”, 10 stycznia 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Rheinischer Merkur”, 20 kwietnia 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 5 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 5 grudnia 1915 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Coburger Zeitung”, 11 grudnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Harburger Anzeigen und Nachrichten”, 3 maja 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 30 września 1917 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 20 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 15 października 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).