Kaliska Kościerskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Kaliskach Kościerskich to największa zachowana nekropolia ewangelicka gminy Kościerzyna. Leży na krańcu wsi, wkomponowany w las; dziś z jednej strony graniczy z zabudowaniem. Kamienny murek wydziela prostokątną strefę o powierzchni 0,24 hektara, a wejścia strzegą dwie stare, rozłożyste lipy. Zachowały się sześćdziesiąt cztery nagrobki osób dorosłych i dwadzieścia dziecięcych, a do tego liczne ślady po ogrodzeniach i słupach; groby układają się równymi pasami, a przez środek biegła niegdyś aleja przecięta drugą, tak że obie tworzyły krzyż. Z odczytanych inskrypcji pochodzi między innymi ta z blaszanej tabliczki ku pamięci dobrej matki, Mielke, zmarłej 5 grudnia 1922 roku. Stan zachowania świadczy o niemal całkowitej dewastacji; jedynym śladem pamięci bywają znicze palone tu w dzień Wszystkich Świętych.

Nie jest to pierwsza nekropolia wsi: Walter Bendomir i Reinhold Borchers wspominają o wcześniejszej, po której nie ma dziś śladu. Obecną notuje mapa z 1840 roku, a ewidencja zabytków datuje jej założenie na pierwszą połowę XIX wieku; w wykazie wojewódzkim dla gminy Kościerzyna cmentarz stoi pod pozycją 33. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz opuszczono; dziś jest nieużytkowany i figuruje w wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna.

W kwietniu 2011 roku cmentarz porządkowano w ramach akcji gminy Kościerzyna. Gmina Kościerzyna pozyskała wtedy środki zewnętrzne na uprzątnięcie wszystkich swoich cmentarzy ewangelickich, ale uczestnik forum genealogicznego, który wkrótce po akcji obejrzał cmentarz w Kaliskach, zapisał, że ograniczono się do niedbałego wycięcia zarośli, a stan tego, co zostało, nazwał tragedią. Jest to relacja z forum, nie z dokumentu urzędowego.

Kaliska Kościerskie (po niemiecku Beeck albo Beek, wcześniej Buchholz) to wieś przy bitym trakcie kościersko-gdańskim na Żukowo, blisko granicy powiatu kartuskiego, o milę od Kościerzyny. H. Schuch przypuszczał, że niemiecka nazwa Beek jest dosłownym dolnoniemieckim przekładem dawnej nazwy wsi, Kaliska; sam zastrzegał jednak, że tak się tylko wydaje. Przed 1920 rokiem należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1939–1945 powiat ten pod tą samą niemiecką nazwą leżał w rejencji gdańskiej Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Powstała w 1612 roku z osadnictwa prowadzonego przez Demetriusza Wejhera, starostę kościerskiego, który w tym samym czasie zakładał Szymbark; pierwsze zasiedlenie trwało tylko osiem lat. Osadnicy, których starosta Demetrius Weiher sprowadził do Beek, byli Niemcami z Pomorza, a wieś należała do luterańskiego kościoła w Szymbarku. W 1664 roku na osiemnastu włókach gospodarowało dziesięciu osadników. Umową z 7 kwietnia 1768 roku starosta Nowowiejski wydzierżawił gminie Beek na dziewięć lat folwark Neuhof, należący do starostwa kościerskiego, za 200 talarów gdańskich rocznie; w 1774 roku miano jej tę dzierżawę odebrać. Chłopi z Beek i z Szymbarku odrabiali na tym folwarku pańszczyznę.

W 1778 roku zaczęła działać szkoła, a prawa własności wieś otrzymała przywilejem z 1 kwietnia 1820 roku. W połowie XIX wieku miała 44 domy, 22 posiadłości włościańskie i tyleż zagrodniczych oraz karczmę, a jej obszar liczył 3708 mórg.

W Kaliskach od początku wsi chodzono do kościoła w Szymbarku. Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku (Schönberg) w powiecie kartuskim — tym samym, który Demetriusz Wejher zakładał równolegle z Kaliskami i w którym pozwolił zbudować kościół — i, jak pisze Tomasz Hinc, stanowili jej trzon już u zarania. Szymbark wskazują przy Kaliskach zgodnie oba pruskie spisy, z 1885 i z 1910 roku; parafią katolicką była Kościerzyna. Własnego kościoła ani kaplicy we wsi nie było.

Ewangelicy stanowili tu przeważającą większość. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Beek jako wieś chłopską z 22 gospodarstwami chłopskimi i 22 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 44 budynki mieszkalne i 353 mieszkańców, w tym 332 ewangelików i 21 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku; katolicy — do parafii w Kościerzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też szkołę ewangelicką i karczmę. Słownik geograficzny liczy w Kaliskach 332 ewangelików wobec 21 katolików przy czterdziestu czterech domach, a we wsi stała szkoła ewangelicka.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 356 mieszkańców: 341 ewangelików i 15 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku było ich 353, z czego 310 podało niemiecki jako mowę ojczystą — i wszyscy oni byli ewangelikami; pozostali, mówiący po polsku i po kaszubsku, byli katolikami. Spis z 30 września 1921 roku, już w odrodzonej Rzeczypospolitej, podaje 325 mieszkańców: 269 ewangelików i 56 rzymskich katolików, przy czym 244 osoby zadeklarowały narodowość niemiecką, a 81 polską.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W części opisów podaje się dla Kalisk ze spisu z 1871 roku 597 mieszkańców, w tym 48 ewangelików i 543 katolików; sąsiedni Kalisz pod Dziemianami liczył w 1885 roku 834 mieszkańców, wśród nich 790 katolików i 39 ewangelików. Katolicką większość mają również Kaliska w powiecie starogardzkim, gdzie spis z 1921 roku notuje 751 mieszkańców: 689 katolików i 62 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 310 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; „Cmentarze ewangelickie”, wykaz gminnej ewidencji zabytków, Urząd Gminy Kościerzyna; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424 (parafia Schönberg); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Kaliska” (3.); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, wątek „Będominek — cmentarz”, marzec–kwiecień 2011; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Kubicki (oprac.), „Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 1939–1945. Wybór źródeł”, Gdańsk–Warszawa 2022, s. 9, 12–13; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2–3, pozycja 14; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 112; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 90, 104, 175, 183; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.